बागमती प्रदेश नेपाल राज्यको एक संघीय प्रदेश हो, जसलाई पहिले “प्रदेश नं. ३” भनेर चिनिन्थ्यो। यस प्रदेशको प्रशासनिक केन्द्र हेटौँडा रहेकाे छ, भने राष्ट्रिय राजधानी काठमाडौँ समेत यसै भौगोलिक दायरा भित्र पर्दछ। जम्मा २०,३०० वर्ग किलोमिटर क्षेत्र ओगट्ने प्रदेशको हिस्सा नेपालकै कुल भूभागको १३.७९ प्रतिशत हो। उत्तरतर्फ चीन, दक्षिणतर्फ भारत, पूर्वमा कोशी प्रदेश र पश्चिममा गण्डकी प्रदेश रहेको छ। सबैभन्दा तल्लो बिन्दु चितवनको गोलाघाट (१४१ मि.) र उच्चतम बिन्दु रसुवास्थित लाङटाङ लिरुङ (७,२२९ मि.) हो।
स्थापना र नामकरण
यस प्रदेशको नाम “बागमती” काठमाडौँ उपत्यका हुँदै बग्ने बागमती नदीबाट लिइएको हो। नदीलाई नेवार सभ्यता र उपत्यकाको शहरी विकाससँग सम्बद्ध स्रोतका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। बौद्ध ग्रन्थ विनयपिटकमा नन्दबग्गा/वग्गुमुदा, र मज्झिम निकायको बत्थ सुत्तन्तमा बाहुमति नामले नदीको सन्दर्भ पाइन्छ। संवत् ३९९ को एउटा शिलालेखमा “वाग्वति पारप्रदेशे” भन्ने उल्लेख र गोपाळराजवंशावलीमा यसको वर्णन भेटिन्छ। वि.सं. २०७६ पुष २७ मा बसेको प्रदेश सभाले “बागमती” नाम र हेटौँडालाई प्रादेशिक राजधानीका रूपमा अनुमोदन गरेको थियो।
भूगोल र सीमाना
नेपाल सरकारको नापी अभिलेखअनुसार बागमती प्रदेश २६°५५’ देखि २८°२३’ उत्तर अक्षांश, र ८३°५५’ देखि ८६°३४’ पूर्व देशान्तरको दायरामा फैलिएको छ। उचाइको ठूलो भिन्नता भएकाले समथर भेदीय भूभागदेखि हिमाली क्षेत्रसम्म विविध स्थलाकृति समेटिन्छ। प्रदेशमा १० उपजलाधार र ३३ मुख्य नदीहरू छन्; तिनमध्ये सबैभन्दा लामो सुनकोशी (१६०.१९ किमि) र सबैभन्दा छोटो लालबकैया (१.८९ किमि) हो। कुल जमिनको ५३.७ प्रतिशत वन, ७.५७ प्रतिशत झाडी–बुट्यान, २४.३४ प्रतिशत खेतीयोग्य जमिन र करिब ०.०२ प्रतिशत भाग ताल–पोखरीले ओगटेका छन्।
प्रशासनिक संरचना
“स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४” अनुसार प्रदेशमा १३ जिल्ला छन्। तिनमध्ये हिमाली क्षेत्रमा धादिङ, दोलखा, रसुवा, सिन्धुपाल्चोक र रामेछाप; पहाडी क्षेत्रमा नुवाकोट र काभ्रेपलाञ्चोक; उपत्यकामा काठमाडौँ, भक्तपुर र ललितपुर; र भित्री मधेसमा सिन्धुली, चितवन र मकवानपुर पर्दछन्।
स्थानीय तह संरचनामा ३ महानगरपालिका (काठमाडौँ, ललितपुर, भरतपुर) र १ उपमहानगरपालिका (हेटौँडा) छन्। नगरपालिका संख्या ४१ उल्लेख गरिएको छ। गाउँपालिकाबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ: कतैकतै ८४ र कतैकतै ७४ उल्लेख पाइन्छ। काठमाडौँ र भक्तपुरमा गाउँपालिका छैनन्, भने रसुवामा नगरपालिका नभएको जनाइएको छ। नेपालका नगरपालिका र गाउँपालिकाको कुल भूभागमध्ये १५.८० प्रतिशत भाग यो प्रदेशमा पर्ने दाबी पनि स्रोतमा भेटिन्छ।
सरकार र न्यायिक संरचना
प्रदेश सरकारको नेतृत्व मुख्यमन्त्री इन्द्र बहादुर बानियाँले गरेको उल्लेख छ, र प्रदेश प्रमुखका रूपमा दीपक प्रसाद देवकोटा नाम उल्लेखित छ। न्यायिकतर्फ पाटन उच्च अदालतका प्रमुख न्यायाधीश टेकबहादुर मोक्तानलाई प्रदेशको न्यायिक संरचनाका शीर्ष पदाधिकारीका रूपमा देखाइएको छ। प्रदेश सभा एकसदनीय हो, कार्यकाल पाँच वर्षको छ, र सदस्य संख्या ११० छ। प्रतिनिधिसभाका ३३ निर्वाचन क्षेत्र प्रदेश भित्र छन्। प्रदेश सभा हाल हेटौँडास्थित क्षेत्रीय शिक्षा निर्देशनालयको भवनमा सञ्चालन गरिएको उल्लेख पाइन्छ।
इतिहास
ऐतिहासिक प्रशासनिक संरचनामा हालको प्रदेश क्षेत्र “काठमाडौँ क्षेत्र” भनेर वि.सं. २०१२ मा परिचालित थियो। त्यसमा पाँच जिल्ला समावेश थिए: नारायणी (बाराको, पर्सा, रौतहट), राप्ती (चितवन, रामेछाप, मकवानपुर), चौतारा (सिन्धुपाल्चोक, काभ्रेपलाञ्चोक), त्रिशूली (नुवाकोट, धादिङ) र काठमाडौँ (काठमाडौँ, ललितपुर, भक्तपुर). काठमाडौँ क्षेत्रको क्षेत्रफल र जनसंख्या सम्बन्धी दूई भिन्न अंक (६,१४४ र १५,९१० वर्ग किमि; जनसंख्या १७.९३ लाख) एकै साथ उल्लेख भएकाले स्रोतहरूमा मतभेद रहेको देखिन्छ। वि.सं. २०१८ मा तत्कालीन राजा महेन्द्रले “क्षेत्र” प्रणाली अन्त्य गरी ७५ जिल्ला र मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र (बागमती, नारायणी, जनकपुर अञ्चल; १९ जिल्ला) गठन गरेका थिए।
जनसांख्यिकी
जनगणना २०७८ अनुसार कुल जनसङ्ख्या ६१,१६,८६६ दर्ता भएको छ, जुन राष्ट्रिय जनसङ्ख्याको २०.९७ प्रतिशत हो। यो नेपालकै सबैभन्दा बढी जनसंख्या भएको प्रदेशका रूपमा देखाइएको छ। जनघनत्व प्रति वर्ग किलोमिटर ३०१ जनाको दर छ, जसलाई देशकै दोस्रो उच्च भनिएको छ। पुरुष–महिला संख्याबारे प्रस्तुत अङ्कहरू (२,७६,२२४ महिला र २,६७२,५९४ पुरुष) कुलसँग मेल नखाने भएकाले स्रोतमा सुसंगति कमी छ। पहिल्यैको जनगणना २०६८ मा ५,५२९,४५२ जनसंख्या उल्लेख गरिएको छ।
जातीय समूह
तामाङ समुदायको हिस्सा २०.५४ प्रतिशत उल्लेखित छ, जुन सबैभन्दा ठूलो समूह हो। बाहुन (१८.३२%), क्षेत्री (१७.१३%) र नेवार (१७.०७%) पछ्याउँदै आएका छन्। अन्य उल्लेखित समूहमा मगर ४.८७%, विश्वकर्मा २.५२%, गुरुङ २.२२%, थारू १.६३%, राई १.५२%, दमाई १.३६%, सार्की १.३३% र चेपाङ १.१६% रहेका छन्।
भाषा र धर्म
नेपाली मातृभाषीको अनुपात ६७.२३% छ। तामाङ भाषा १८.४९% र नेपाल भाषा (नेवारी) १२.४४% मातृभाषीका रूपमा दर्ता भएका छन्। अन्य भाषामा मगर १.८२%, थारू १.३३%, मैथिली १.१९%, गुरुङ ०.९३% र चेपाङ ०.८५% उल्लेख छन्। धर्मतर्फ हिन्दू ७१.७८%, बौद्ध २३.२८%, इसाई २.८७% र इस्लाम ०.६७% रहेका छन्।
हावापानी र वर्षा
उचाइ र भौगोलिक प्रकारअनुसार जलवायु फरक–फरक छ। उदाहरणतः काठमाडौँमा वार्षिक वर्षा करिब १,३६० मिमि छ। हेटौँडातर्फ औसत वर्षा २,०६९.५ मिमि पुग्छ, र भरतपुर क्षेत्रमा झनै बढी २,५५०.१ मिमि छ। उपत्यकाभित्र सूर्यविनायकको वार्षिक वर्षा १,८२१.७ मिमि, कीर्तिपुर २,१००.९ मिमि र बनेपामा १,९३०.८ मिमि दर्ता गरिएको छ। अगस्त महिनाको औसत तापक्रम उपत्यकाभित्र करिब २१–२४°से र तराई–भित्री मधेसतिर २७°से वरिपरि रहने उल्लेख छ।
धार्मिक र ऐतिहासिक स्थल
- हिन्दू उपासना र सांस्कृतिक दृष्टिले पशुपतिनाथ, बूढानीलकण्ठ, स्वयम्भूनाथ, चाँगुनारायण, गोसाइँकुण्ड, कालिञ्चोक भगवती र भीमेश्वर महादेव मन्दिर प्रमुख मानिन्छन्।
- ऐतिहासिक गढीमध्ये मकवानपुर गढी (हेटौँडाबाट करिब १७ किमि उत्तर–पूर्व), सिन्धुलीगढी (काठमाडौँबाट करिब १५० किमि पूर्व) र रसुवागढी (नेपाल–चीन सिमानामा, वि.सं. १९१२ मा निर्माण) महत्वपूर्ण छन्। सिन्धुलीगढीलाई नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धको जीवन्त साक्षीका रूपमा वर्णन गरिएको छ।
प्रदेश सरकारको प्रारम्भ
साविक “प्रदेश नं. ३” को मंत्रिपरिषद् २०७४ माघ २९ मा प्रारम्भिक रूपमा तीन सदस्यीय गठन भएको, र फागुन १७ सम्ममा थप चार मन्त्रीसँग सात सदस्यीय बनेको उल्लेख छ। यसरी बागमती प्रदेशको मन्त्रिपरिषद्ले प्राथमिक संरचनात्मक पूर्णता पाएको तथ्य दर्ता गरिएको छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “बागमती प्रदेश” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q25104015
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९७/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बागमती प्रदेश।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). बागमती प्रदेश. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6
@misc{ne_21,
title = {बागमती प्रदेश},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
