चितवन जिल्ला बागमती प्रदेशको दक्षिणपश्चिम किनारामा अवस्थित जिल्ला हो, जसको प्रशासनिक केन्द्र भरतपुर हो। जिल्ला २,२३८.३९ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको छ र २०७८ मा जनसङ्ख्या ७,१९,८५९ थियो। भू–आकृतिक रूपमा यसका अधिकांश बस्तीहरू चितवन उपत्यकामा पर्छन्, र उत्तरतर्फ महाभारत पर्वत शृङ्खला उक्लँदै जान्छ। भरतपुर यस क्षेत्रको व्यापार, स्वास्थ्य, शिक्षासमेतका सेवाहरूको प्रमुख केन्द्रका रूपमा स्थापित छ।
भौगोलिक अवस्थिति र भू–आकृति
जिल्ला नेपालको मध्य भागतर्फ पर्दछ र यसको नक्सापरक रूप त्रिकोणी आकृतिजस्तै देखिन्छ—पूर्व–दक्षिणतर्फ फराकिलो र पश्चिम–उत्तरतर्फ क्रमशः साँघुरो। पूर्वमा मकवानपुर जिल्ला र पर्सा जिल्ला, पश्चिममा नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) जिल्ला र तनहुँ जिल्ला, उत्तरतर्फ गोरखा जिल्ला र धादिङ जिल्ला तथा दक्षिण सीमामा भारतका उत्तर प्रदेश र बिहार राज्य पर्छन्। कूल विस्तार तराईका भावर क्षेत्रदेखि लिएर महाभारत पर्वत शृङ्खलासम्म फैलिएको छ।
समुद्र सतहदेखि १४१ मिटरको होचो थलो मेघौलीको गोलाघाट मानिन्छ भने उच्चतम बिन्दु सिराइचुली करिब १,९४५ मिटर उचाइमा रहेको उल्लेख छ। जिल्लाको उत्तरी विन्दु इच्छाकामना गाउँपालिकाको कुरिनटार, दक्षिण विन्दु माडी क्षेत्रमा बाँदरझुला, पूर्व विन्दु राप्ती नगरपालिकाको चौरस डाँडा र पश्चिम विन्दु चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जतर्फ नारायणी नदी किनार नजिक पर्छन्।
नाम र उत्पत्ति
‘चितवन’ नामबारे एकभन्दा बढी मान्यता पाइन्छ। संस्कृतका ‘चित्त’ (हृदय) र ‘वन’ (जङ्गल) मिलेर “जङ्गलको हृदय” भन्ने अर्थ लाग्ने व्युत्पत्तिको व्याख्या चलनमा छ। अर्को परम्पराअनुसार यो क्षेत्र घना वन भएको र थारू समुदायका भगवान–राजा चित्रसेन बाबाद्वारा शासित मानिने भएकाले ‘चित्रबन’ चलनमा आएर पछि चितवनमा रूपान्तरित भएको भनाइ छ।
थारू समुदायले हरिबोधनी एकादशीका अवसरमा सौराहास्थित चित्रसारी स्थानमा चित्रसेन बाबाको मूर्तिपूजा गर्ने प्रथा अझै देखिन्छ। त्यस्तै, जङ्गलमा चितुवा र पाटे बाघ प्रशस्त भएको र थारू भाषामा चितुवालाई ‘चित्री’ भन्ने चलनका कारण पनि चितवन नाम प्रचलित भएको जनविश्वास उल्लेख गरिएको छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
चितवनको व्यापक बसोबास र संस्थागत विकास पछिल्लो शताब्दीमा तीव्र भएको मानिन्छ। बहादुर शाहका छोरा शत्रुभञ्जन शाहले वि.सं. १८८५ चैत १ मा उपरदाङगढी निर्माण गरी त्यहाँबाट प्रशासन सञ्चालन भएको र वि.सं. २०१८ सम्म त्यसैलाई सदरमुकामको रूपमा प्रयोग गरिएको उल्लेख पाइन्छ। यातायातका कारणले राजा महेन्द्रको शासनकालमा सदरमुकाम हालको भरतपुरतर्फ सारिएको थियो।
राजा महेन्द्रको योजनाअन्तर्गत बनेको महेन्द्र राजमार्ग जिल्लाबाट गुज्रिएपछि आर्थिक गतिविधि र शहरीकरण द्रुत गतिमा बढेको बताइन्छ। भारततर्फका राजनीतिक प्रभाव घटाउने उद्देश्यले पहाडी समुदायलाई निशुल्क जग्गा वितरण गरी बसाइँसराइ प्रोत्साहन गरिएको तथा बिस्तारै बन्दिपुर क्षेत्रका नेवारहरू पनि यहाँ आएका उल्लेख छ। वि.सं. २०२२ मा नजिकै गैँडाकोटतर्फ राजमार्ग उद्घाटनपछि बजार र सेवा–सुविधा तीव्र रूपमा विस्तार भए। नारायणगढ नामकरण नारायणी किनार नजिक बसोबाससँग सम्बन्धित बताइन्छ।
प्रशासनिक संरचना
जिल्लामा कूल सात स्थानीय तह छनोट गरिएको छ—एक महानगरपालिका, पाँच नगरपालिका र एक गाउँपालिका। महानगरपालिका भरतपुर हो। अन्य नगर तहहरूमा रत्ननगर, खैरहनी नगरपालिका, राप्ती नगरपालिका, कालिका नगरपालिका र माडी नगरपालिका पर्दछन्। गाउँ तहको रूपमा इच्छाकामना गाउँपालिका रहेको छ।
जनसाङ्ख्यिकी
बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना (२०७८) का अनुसार जिल्लाको जनसङ्ख्या ७,१९,८५९ र घरधुरी १,७९,३४५ थियो। साक्षरता दर ८३.६८% र लिङ्गानुपात करिब प्रत्येक १००० पुरुषमा १०४६ महिला उल्लेख गरिएको छ। ५ वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिका ७.०१% थिए। नगर क्षेत्रमा बसोबास गर्ने संख्या ६,८३,६३४ थियो, जुन कुलको ९४.९७% हुन्छ।
जातीय संरचनामा ‘खस’ समूहको हिस्सा करिब ४०% थियो। पहाडी जनजातिहरू संयुक्त रूपमा करिब ३१% रहेका उल्लेख छ; तीमध्ये तामाङ सबैभन्दा ठूलो समूह मानिएको छ, र मगर करिब ११% थिए। क्षेत्री र बाहुन संयुक्त रूपमा करिब २०% को हाराहारीमा थिए।
पहिलो भाषा आधारमा ६७.७९% ले नेपाली बोल्थे; क्रमशः थारु ९.५२%, तमाङ ४.९४%, चेपाङ ३.३२%, गुरुङ ३.२४%, मगर ३.२२%, भोजपुरी २.४८%, नेवारी २.०३% र दाराई १.०२% थिए। २०६८ को जनगणनामा नेपाली मातृभाषीको अनुपात ७०.१% उल्लेख भएको थियो।
धर्म अनुसार हिन्दु ८१.४३% बहुसंख्या थिए; बौद्ध १२.४८%, इसाई ४.१९% र मुस्लिम १.३३% को उपस्थिति दर्ता भएको छ। बाँकीले अन्य वा उल्लेख नगरिएको श्रेणीमा आफूलाई राखेका थिए।
अर्थतन्त्र, सहरी केन्द्र र सेवा
दक्षिण–मध्य नेपालको वाणिज्यिक र सेवा गन्तव्यका रूपमा भरतपुरले अग्रस्थान लिएको छ। जिल्लाका प्रमुख बजार केन्द्रहरूमा नारायणगढ, मुग्लिङ, टाँडी, खैरहनी नगरपालिका क्षेत्रको पर्सा बजार, वीरेन्द्रनगर र पर्सा भण्डारा आदि उल्लेखनीय छन्। स्वास्थ्य सेवामा भरतपुर–१० वरपर अस्पताल र शैक्षिक संस्थाहरू सघन छन्; प्रमुख अस्पतालहरूमा भरतपुर अस्पताल, वि.पी. कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल, भरतपुर आँखा अस्पताल, कलेज अफ मेडिकल साइन्सेस, चितवन मेडिकल कलेज र रत्ननगर अस्पताल समावेश छन्।
यातायात र सञ्चार
हवाई सेवामा भरतपुर विमानस्थल सञ्चालनमा छ र मेघौली विमानस्थल अर्को अवतरणस्थलका रूपमा उल्लेखित छ; काठमाडौँ र पोखरा गन्तव्यमा उडान सुविधा उपलब्ध हुन्छ। स्थल यातायाततर्फ पूर्व–पश्चिम जाने महेन्द्र राजमार्ग र उत्तर–दक्षिण जोड्ने पृथ्वी राजमार्ग जिल्लाबाट नै क्रस हुन्छन्। नारायणगढ राजमार्ग यात्रु तथा मालसामानको केन्द्रीय ट्रान्जिट नोडका रूपमा परिचित छ।
स्थानीय सञ्चारमाध्यम सक्रिय छन्। सिंर्जी एफएम, हाम्रो एफएम, रेडियो त्रिवेणी, रेडियो माडी, रेडियो चितवन, चितवन अनलाइन एफएम, कालिका म्युजिक एफएम, कालिका एफएम, नारायणी एफएम र रेडियो इच्छाकामना जस्ता स्टेशनहरू प्रशारणमा छन्। टेलिभिजनतर्फ बेसो, आभियान, युनिक र आवास च्यानल सञ्चालनमा छन्। ठूला सहर वरपर फाइबर र पोर्टेबल इन्टरनेट सेवा उपलब्ध भएको उल्लेख छ।
उल्लेखनीय व्यक्ति
जिल्लासँग सम्बन्धित सार्वजनिक व्यक्तिहरूमध्ये पुष्पकमल दाहाल (प्रधानमन्त्री २०६४–०६५ र २०७३–०७४; नेकपा (माओवादी केन्द्र)का अध्यक्ष), नीलकण्ठ उप्रेती (पूर्व निर्वाचन आयुक्त), सुरेन्द्र पाण्डे (पूर्व अर्थमन्त्री), रामबहादुर थापा (पूर्व गृहमन्त्री), विक्रम पाण्डे (पूर्व मन्त्री, चितवन–३ का सांसद तथा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीका उपाध्यक्ष) उल्लेखनीय छन्। सांस्कृतिक तथा खेलकुद क्षेत्रमा सृष्टी श्रेष्ठ (मिस नेपाल २०१२), शिव रेग्मी (चलचित्र निर्देशक), वोधराज आचार्य (वैज्ञानिक), कमलबहादुर अधिकारी (भारोत्तोलक), सन्दीप लामिछाने (क्रिकेटर), अस्मी श्रेष्ठ (मिस नेपाल २०१६) र निर्मल पुर्जा (पर्वतारोही) को नामसमेत उल्लेख गरिएको छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “चितवन जिल्ला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q28583
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९६/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “चितवन जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%B5%E0%A4%A8_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). चितवन जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%B5%E0%A4%A8_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
@misc{ne_58,
title = {चितवन जिल्ला},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%B5%E0%A4%A8_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
