महाभारत पर्वत शृङ्खला

महाभारत पर्वत शृङ्खला नेपालको पूर्वदेखि पश्चिमतर्फ निरन्तर जाने मध्य-पहाडी कडी हो, जसलाई चुरे पर्वतको माथिल्लो भागका रूपमा वर्णन गरिन्छ। यसको अधिकांश भाग १५००–३३६० मिटरको उचाइ दायरामा पर्दछ, यद्यपि केही स्थानहरू यसभन्दा माथि उठेका छन्। शृङ्खलाभित्रको सबैभन्दा अग्लो भाग शैलुङ क्षेत्र मानिन्छ, जुन दोलखा जिल्लामा अवस्थित छ र करिब ३५०० मिटर उचाइमा रहेको बताइन्छ। स्वस्थकर हावापानीका कारण यसलाई हावाखोरी पर्वत नामले पनि चिनिन्छ।

अवस्थिति र विस्तार

यो शृङ्खला देशको पूर्वी भागबाट सुरु भई पश्चिमीतर्फ लाम्बिन पुग्छ, र भित्री पहाडको निरन्तरता जस्तो देखिन्छ। भौगोलिक रूपमा यो चुरे क्षेत्रमाथि थामिएको पहाडी थोप्लाका रूपमा व्याख्यायित छ। यस शृङ्खलामा घुमाउरो डाँडाकाँडा र मोडिएको आकृतिका पहाड बढी देखिन्छन्। उत्तरतर्फका तुलनामा दक्षिणतर्फ पर्ने भागहरू सामान्यतः धमिलो भिरालो र बढी ठाडा देखिने भनाइ पाइन्छ।

उचाइ र शिखर

महाभारत क्षेत्रको साधारण उचाइ तह १५००–३३६० मिटर बताइन्छ, जसले यसलाई मध्य पहाडी ऊँचाइ क्षेत्रमा राख्छ। तर, शृङ्खलाभित्रको सबैभन्दा उचाइमा पर्ने भाग शैलुङ हो भनी उल्लेख छ, जसको उचाइ करिब ३५०० मिटर बताइएको छ। यसरी सामान्य दायरा र अधिकतम उचाइबीच केही अन्तर देखिएकाले स्रोतहरूमा मतभेद छ भन्ने संकेत पाइन्छ। यी उचाइ भिन्नताहरूले भूआकृतिक विविधता र स्थानीय हावापानीमा भिन्न प्रभाव पार्ने आधार दिन्छन्।

भूआकृति र नदीद्वारा विभाजन

यस शृङ्खलाका पहाडहरू धेरै ठाउँमा प्रमुख नदीहरूले काटेका छन्, जसले खोंच, दह्रा र जलाधार नक्कासिएका छन्। कर्णाली नदीले चिसापानीतिर, कालीगण्डकी/गण्डकी नदीले देवघाट वरिपरि, र कोशी नदीले चतरा क्षेत्रमा शृङ्खलालाई छेडेको उल्लेख पाइन्छ। यस्ता नदी मार्गहरूले स्थानीय भू-धरातल विभाजनमा निर्णायक भूमिका खेलेका छन्। नदी प्रणालीको यस प्रभावले आवागमन, बसोबास र खेतीयोग्य भूभागको वितरणमा पनि असर पारेको देखिन्छ।

शैल संरचना

महाभारत क्षेत्रका डाँडाकाँडामा विभिन्न प्रकारका अवसादी र रूपान्तरित शैलहरू पाइने भनाइ छ। यहाँ सेल, स्यान्डस्टोन, लाइमस्टोन, मार्बल र स्लेटजस्ता ढुंगाहरू फेला पर्छन्। यी शैल प्रकारहरूको विविधताले ढलानको मजबुती, सतहको क्षय-दर र माटोको स्वरूपमा भिन्नता ल्याउँछ। शैल संरचनामा भएको यो मिश्रितता नै शृङ्खलाको मोडिएको आकृति र घुमाउरो रेखाचित्रसँग सम्बद्ध मानिन्छ।

जलवायु र हावाखोरीको पहिचान

यस पर्वत क्षेत्रमा स्वास्थ्यकर र शीतल हावापानी पाइने जनविश्वास छ। यही कारणले महाभारतलाई कतिपय सन्दर्भमा हावाखोरी पर्वतका रूपमा सम्बोधन गरिएको भेटिन्छ। यस्तो हावापानीले बस्ती बसोबास, मौसमी वासस्थान र घुमफिरको सम्भावनासम्बन्धी धारणा निर्माणमा सहयोग पुर्‍याएको छ। तथापि, हावाखोरीको उपाधि स्थान-स्थानमा अनुभूति र स्थानीय परिप्रेक्ष्यअनुसार फरक पर्न सक्छ।

प्रमुख लेक र उपत्यका

यस शृङ्खलाभित्रका केही प्रमुख डाँडा-लेकहरूमा ट्याम्के, जैथक, फुल्चोकी, शिवपुरी, स्वर्गद्वारी र चन्द्रागिरीको नाम लिइन्छ। यी थुम्काहरू स्थानीय भू-आकृतिक पहिचान, सांस्कृतिक स्थल र अवलोकन बिन्दुका रूपमा चासोका विषय बनेका छन्। यसै गरी, पालुङटार, पालुङटार नजिकका केही फाँटहरू जस्ता उपत्यकाहरू पनि उल्लेखनीय मानिन्छन्। यिनले भू-भागभित्र अपेक्षाकृत समथर भई कृषि तथा बस्ती विकासको सम्भावना देखाउँछन्।

नामकरण र वैकल्पिक परिचय

महाभारत शृङ्खलालाई कतिपय सन्दर्भमा लघु हिमालय वा मध्यहिमालय भनी सम्बोधन गरिएको पाइन्छ। यस्ता वैकल्पिक नामहरूले यसको भौगोलिक तह र क्षेत्रीय पहिचानबारे चलनमा रहेका वर्गीकरणलाई जनाउँछन्। यद्यपि, एकै शृङ्खलालाई विभिन्न नामले व्याख्या गर्ने परम्पराले परिभाषामा हल्का मतभेद देखिन सक्छ। नामावलीको यो बहुलताले शृङ्खलाको अध्ययनमा सन्दर्भ र स्रोतको स्पष्ट उल्लेख आवश्यक पार्दछ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “महाभारत पर्वत शृङ्खला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4_%E0%A4%B6%E0%A5%83%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%96%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). महाभारत पर्वत शृङ्खला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4_%E0%A4%B6%E0%A5%83%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%96%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_125,
  title = {महाभारत पर्वत शृङ्खला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4_%E0%A4%B6%E0%A5%83%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%96%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}