पुष्पकमल दाहाल

पुष्पकमल दाहाल (राजनीतिक नाम ‘प्रचण्ड’) नेपालका वामपन्थी नेता र पूर्व प्रधानमन्त्री हुन्। उनी नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)का अध्यक्षका रूपमा माओवादी सशस्त्र आन्दोलन, शान्ति प्रक्रिया र अन्तरिम व्यवस्थामा केन्द्रीय पात्र रहे। उनले २०६५–२०६६ र २०७३–२०७४ मा प्रधानमन्त्री पद सम्हाले, २०७९ पुस १० मा फेरि नियुक्ति पाए र २०८१ साउनमा विश्वासको मत नपाएपछि पदबाट बाहिरिए।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

दाहालको जन्म पोखरा (कास्की जिल्ला)मा २०११ मङ्सिर २६ का दिन भएको थियो। जन्मनाम घनश्याम दाहाल भए पनि पछि उनले पुष्पकमल दाहाल नाम अपनाए। उनको बाल्यकालको अधिकांश समय चितवन जिल्लामा बित्यो। औपचारिक शिक्षा एस.एल.सी. चितवनको नारायणी विद्या मन्दिरमा सम्पन्न गरे। त्यसपछि आई.एस.स्सी. पाटन बहुमुखी क्याम्पस (वि.सं. २०२७–२०२९) र बी.एस्सी. एजी २०३१–२०३३ मा रामपुरस्थित कृषि तथा पशु विज्ञान अध्ययन संस्थानमा गरे।

उनी अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगबाट सञ्चालित ग्रामीण विकास कार्यक्रममा संलग्न रहे। संयुक्त राज्य अमेरिकाको एजेन्सीद्वारा प्रायोजित परियोजनामार्फत उनले जाजरकोट जिल्लामा काम गरे। युवावस्थामा कठोर आर्थिक अभावसँग जुध्दा उनी वाम धारप्रति आकर्षित भएको उल्लेख पाइन्छ।

राजनीतिक प्रारम्भ र भूमिगत चरण

बहुदलीय व्यवस्था बहाल भएपछि पनि दाहाल केही समय भूमिगत रहे। उनी वि.सं. २०४६ मा भूमिगत नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (चौथो महाधिवेशन)सँग आबद्ध भएको विवरण भेटिन्छ। सो दौरमा उनले पार्टीको गोप्य संरचना सम्हाले, उता उनका सहकर्मी बाबुराम भट्टराईले संसद्भित्र संयुक्त जनमोर्चाको प्रतिनिधित्व गरेका थिए।

उनको पदोन्नतिको मिति सम्बन्धी विवरणमा स्रोतहरूमा मतभेद छ। कतिपय विवरणमा वि.सं. २०५४ मा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (मशाल)को महासचिव भएको भनिन्छ, भने अर्का सूचीअनुसार २०४६ मै त्यो भूमिका सम्हालेको देखिन्छ। उक्त संगठनबाट रूपान्तरित भएको नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी)मा उनी २०५१ मा महासचिव र २०५७ मा अध्यक्ष बनेको अर्को सूचीमा उल्लेख छ।

माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व

वि.सं. २०५२ माघ २१ मा दाहाल र बाबुराम भट्टराईतर्फबाट तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवालाई ४० बुँदे माग पेश गरियो। ती मागमा ‘राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र जीविकोपार्जन’सँग सम्बन्धित एजेन्डा समेटिएका थिए, जसमध्ये विदेशी पूँजीको वर्चस्व नियन्त्रण, १९५० को नेपाल–भारत सन्धिजस्ता विभेदकारी सम्झौता खारेज र सामन्ती भूमिसम्बन्धी सुधार मुख्य थिए। माग अस्वीकृत भएपछि २०५२ फागुन १ मा माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व आरम्भ भएको घोषणा गरियो, जसको उद्देश्य राजतन्त्र हटाएर जनगणतन्त्र स्थापनामा केन्द्रित थियो।

२०६३ वैशाख १३ मा ९० दिनको युद्धविराम घोषणा गरियो। त्यसअघि उनले पहाडी र पश्चिम भेगमा नियन्त्रणक्षेत्र विस्तार गर्ने निर्देशन दिएको विवरण पाइन्छ। पछि वार्ता प्रक्रियामा ४० बुँदे माग घटाएर २४ बुँदामा सीमित गरिएको उल्लेख छ। वि.सं. २०६३ मङ्सिर ५ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइराला र दाहालबीच विस्तृत शान्ति सम्झौतामा हस्ताक्षर भई द्वन्द्वको औपचारिक अन्त्य भयो।

बाह्रबुँदे सहमति र २०६२/६३ को आन्दोलन

वि.सं. २०६२ मङ्सिर ७ मा दाहाल र सातदलीय गठबन्धनबीच ‘१२ बुँदे सहमति’ जारी भयो। उक्त दस्तावेजले राजतन्त्रलाई लोकतान्त्रिक प्रगतिका लागि मुख्य बाधक भन्दै मानव अधिकार, प्रेस स्वतन्त्रता र बहुदलीय व्यवस्थाप्रति माओवादीहरूको प्रतिबद्धता अभिव्यक्त गर्‍यो। त्यसै सन्दर्भमा विगतका त्रुटि दोहोर्‍याउन नदिने आत्मसमालोचना पनि समेटिएको थियो।

२०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि राजाले २०६१ माघ १९ देखि कायम व्यक्तिगत शासन त्यागे र विघटित संसद् पुनस्र्थापना भयो। नयाँ व्यवस्थाले युद्धविरामलाई समर्थन दियो र सहमतिअनुसार नयाँ संविधान लेख्न संविधानसभा निर्वाचन गर्ने निर्णयतर्फ अघि बढ्यो।

सार्वजनिक उपस्थिति र अन्तरिम चरण

२०६२ सालतिर भारतको पञ्जाबमा भएका गतिविधिपछि दाहाल र भट्टराई वीरगञ्ज हुँदै काठमाडौँ प्रवेश गरे। सातदलीय पक्षसँग अन्तिम सहमति नपुगुञ्जेल उनी सार्वजनिक उपस्थितिमा सतर्क थिए। त्यही वर्ष कृष्णप्रसाद सिटौला सिक्लेस पुगेर दाहाल र भट्टराईलाई काठमाडौँ ल्याए, जहाँ सरकार र माओवादीबीच आठ बुँदे समझदारी भयो। राजतन्त्र समाप्त गरेपछि देश गणतन्त्रतर्फ उन्मुख भयो र स्रोतअनुसार त्यसपश्चात् उनी देशका पहिलो प्रधानमन्त्री बने।

२०६४ असोज १ मा माओवादी पक्षले गणतन्त्र घोषणा र समानुपातिक प्रतिनिधित्वका माग नसमेटिएको भन्दै गठबन्धन सरकार छाड्यो। पछि निर्वाचनपछि राजतन्त्र अन्त्य र आंशिक समानुपातिक व्यवस्थामा सहमति बनेपछि उनीहरू सरकारमा फर्किए। २०६७ माघ २० मा दाहालले प्रधानमन्त्रीका लागि उम्मेदवारी फिर्ता लिएर झलनाथ खनाललाई समर्थन गरे, जसपछि दीर्घकालीन कामचलाउ अवस्था अन्त्य भयो।

प्रधानमन्त्रीका कार्यकालहरू

वि.सं. २०६४ को संविधान सभा निर्वाचन, २०६४मा तत्कालीन माओवादी दल सबैभन्दा ठूलो शक्तिका रूपमा उदाए। दाहाल २०६५ साउन ३१ मा प्रधानमन्त्री बने। २०६६ वैशाख २१ मा उनले तत्कालीन सेनाप्रमुख रूक्माङ्गद कटवाललाई बर्खास्त गर्ने निर्णयलाई राष्ट्रपति रामवरण यादवले अस्वीकार गरेपछि उनले राजीनामा दिए। दोस्रो कार्यकाल २०७३ साउन २० देखि २०७४ जेठ २४ सम्म रह्यो। तेस्रोपटक २०७९ पुस १० मा प्रधानमन्त्री नियुक्त भए तर २०८१ साउनमा संसद्मा विश्वासको मत नपाउँदै पदावधि अन्त्य भयो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पुष्पकमल दाहाल।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2_%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). पुष्पकमल दाहाल. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2_%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2

@misc{ne_208,
  title = {पुष्पकमल दाहाल},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%95%E0%A4%AE%E0%A4%B2_%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B2}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}