तराई

तराई हिमालयको बाहिरी फेदीसँग सम parallell भएर फैलिएको तल्लो समभूमि हो, जुन चुरे पहाडको दक्षिणतर्फ र सिन्धु-गङ्गा मैदानको उत्तरतर्फ पर्छ। यसको प्राकृतिक बनावटमा अग्ला घाँसे मैदान, स्क्रब सवाना, साल (रुख)का जङ्गल र पोषिलो दलदल प्रमुख छन्। उत्तर भारततिर यो क्षेत्र यमुना नदीदेखि पूर्वतर्फ हरियाणा, उत्तराखण्ड, उत्तर प्रदेश, बिहार र पश्चिम बङ्गालसम्म पुगेको देखिन्छ। ब्रह्मपुत्र बेसिनका समतल भूभागलाई डुवर्स नामले चिनिन्छ, र नेपालतर्फ यो शब्द नेपालको दक्षिणी समथर भाग जनाउन प्रयोग हुन्छ।

नाम र परिभाषा

नेपाली भाषामा ‘तराई’ भन्नाले तल्लो र समथर भूमिलाई जनाइन्छ, विशेषतः हिमाली फेदीसँग जोडिएको जलोढ मैदानलाई। यसको अर्थमा भिजिलो, दलदली तथा ताजा निक्षेपले बनेका पाखा–मैदानसमेत समेटिन्छ। यही भू–रूप र उपयोगका कारण यसलाई स्थानीय बोलीमा तल्लो समथर र खेतीयोग्य क्षेत्रको रूपमा पनि बुझिन्छ।

भू–आकृति र भूविज्ञान

तराई क्षेत्रमा हिमालबाट झर्ने ठूला बारहमासी नदीहरूले चौडा जलोढ पङ्खा बनाएका छन्। मुख्य नदीहरूमा यमुना, गङ्गा, महाकाली, कर्णाली, नारायणी र कोशी पर्दछन्; राप्तीजस्ता मध्यम धाराहरू महाभारत शृङ्खलाभित्र बग्ने प्रचलन छ। यहाँको सतह पुरानो र नयाँ जलोढ निक्षेपले बनेको छ, जसमा बालुवा, माटो, गारो, ग्राभेल र ठूला टुक्रा मिसिएका तहहरू देखिन्छन्। सक्रिय धाराहरूले हरेक वर्ष नयाँ एल्युभियम थप्ने हुँदा तल्लो भाग ताजा निक्षेपले ढाकिन्छ, जबकि पुरानो निक्षेप नदीबाट टाढा र माथिल्लो समथर भागतिर पाइन्छ।

चुरेबाट झर्ने धेरै साना र प्रायः मौसमी खोल्साहरूले सतह फाँट–फाँटमा चिरा पारेका छन्। माटो प्रायः जलोढ किसिमको हुन्छ र बनावट राम्रोदेखि मध्यमसम्म बदलिन्छ। वनक्षेत्रमा घट्दो प्रवृत्ति देखिएको छ; १९७८–१९७९ तिर वार्षिक करिब १.३ प्रतिशत र १९९०–१९९१ तिर २.३ प्रतिशत कमी दर उल्लेखित छ।

भौगोलिक फैलावट

भारततर्फ तराई यमुना मैदानबाट पूर्वतर्फ हरियाणा, उत्तराखण्ड, उत्तर प्रदेश, बिहार र पश्चिम बङ्गालका नेपाल–भारत सीमाभाग नजिकका जिल्लामा फैलिएको छ। ब्रह्मपुत्र नदीको बेसिनमा पर्ने पश्चिम बङ्गाल, बङ्गलादेश, भुटान र असमका तल्लो भूभाग ‘डुवर्स’का रूपमा चिनिन्छन्। नेपालतर्फ यो पदावली देशको दक्षिणी किनारामा, सिन्धु–गङ्गा मैदानको उत्तरतर्फ अवस्थित जलोढ बेल्टलाई जनाउन प्रयोग हुन्छ।

नेपालको भित्री तराई

भित्री तराईमा तल्लो हिमाली शृङ्खला र चुरे पहाडबीच तन्किएका ठूला उपत्यकाहरू छन्। उत्तर–पश्चिमदेखि दक्षिण–पूर्व क्रममा प्रमुख उपत्यकाहरू सुर्खेत, दाङ, देउखुरी, चितवन र कमला हुन्। यी फाँटहरू प्राचीन निक्षेप, समथर जमिन र नदी–नाला जालका कारण कृषि र बसोबासका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्।

जलवायु

तराईमा सुख्खा जाडो र तातो गर्मी हुने उष्णकटिबन्धीय सवाना किसिमको जलवायु पाइन्छ। औसत वार्षिक तापक्रम करिब २०–२८ °से बीचमा रहन्छ। वार्षिक वर्षा पश्चिमी भागतिर करिब १,६००–१,८०० मिमी र पूर्वतिर करिब २,५००–३,००० मिमी आसपास रहने उल्लेख छ।

पारिस्थितिकी र वन

यो भूभाग ‘तराई–डुवर्स सवाना र घाँसे मैदान’ नामक इकोरेजियनमा पर्दछ। अग्ला टाइगर घाँस–प्रधान फाँट, सानो क्यूक्लीप्ट स्क्रब सवाना, साल जङ्गल र दलदली क्षेत्रहरू मिलेर विविध आवास बनाउँछन्। मौसमी खोल्साहरू, पुरानो र नयाँ निक्षेपको मिश्रण, र ताजा सिल्टले माटोको उर्वराशक्ति कायम राख्ने विशेषता यहाँ देखिन्छ।

संरक्षित क्षेत्रहरू

• भारत: दुधवा राष्ट्रिय निकुञ्ज, किशनपुर वन्यजन्तु अभयारण्य, कटर्नियाघाट वन्यजन्तु अभयारण्य, राजाजी राष्ट्रिय निकुञ्ज, वाल्मीकि राष्ट्रिय निकुञ्ज।
• नेपाल: चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज (बागमती प्रदेश), शुक्लाफाँट राष्ट्रिय निकुञ्ज (सुदूरपश्चिम प्रदेश), कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष (कोशी प्रदेश), बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज (लुम्बिनी प्रदेश), पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज (बागमती प्रदेश), बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज (लुम्बिनी प्रदेश)।

समाज र कृषि

कृषि क्षेत्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिँदै आएको छ र तराईलाई अन्न भण्डारका रूपमा राखिन्छ। उपलब्ध तथ्याङ्कअनुसार, तराईमा जाति अनुसारको कृषि जमिन स्वामित्वमा भिन्नता देखिन्छ। केही सूचकहरूमा कुशवाहा (कोइरी) समुदायको औसत जमिन स्वामित्व करिब ६.२ बिगाहा उल्लेख गरिएको छ, र यिनीहरू प्रमुख रूपमा कृषिमा संलग्न देखिन्छन्। यादव, भूमिहार र थारू समुदायहरूको सहभागीता पनि उल्लेखनीय छ, र तल्लो दर्जाका धेरै मजदुरहरू कोइरी भूमि क्षेत्रमा काम गर्ने तथ्य उल्लेखित छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “तराई।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). तराई. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88

@misc{ne_123,
  title = {तराई},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}