महेन्द्र राजमार्ग

महेन्द्र राजमार्ग नेपालमा पूर्व–पश्चिम आवागमनको मुख्य सडक धुरी मानिने राष्ट्रिय राजमार्ग ०१ हो। यो मार्ग तराईको पट्टी समातेको छ र पूर्वतर्फ मेचीनगरको काँकडभिट्टादेखि पश्चिमतर्फ भीमदत्त (महेन्द्रनगर) सम्म पुग्छ। देशको चौडाइ एकै धर्कोमा जोड्ने यस सडकको नामकरण राजा महेन्द्र वीर विक्रम शाहबाट गरिएको हो, र यसको निर्माण विभिन्न मुलुक र संस्थाको वित्तीय तथा प्राविधिक सहयोगमा सम्पन्न भएको हो।

मार्गको स्वरूप र विस्तार

यस सडकको अधिकांश खण्ड दुईपट्टि एक–एक लेनमा सञ्चालन हुन्छ। कुल लम्बाइ १,०३० किलोमिटरभन्दा बढी रहेको उल्लेख पाइन्छ, जसले लगातार तराई भू–भागका सहर, बजार र कृषि–उद्योग केन्द्रहरूलाई एकै शिराबाट बाँध्छ। मार्गको मध्यतिर चितवन उपत्यका पर्छ र त्यहाँबाट भरतपुर, नारायणगढ जस्ता बस्तीहरूसँग जोडिन्छ। प्रमुख गन्तव्यहरूमा मेचीनगर, भद्रपुर, इटहरी, जनकपुर, वीरगञ्ज, भरतपुर, बुटवल, भैरहवा, नेपालगञ्ज र महेन्द्रनगर समावेश छन्।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

पूर्व–पश्चिम यातायात अघिल्लो चरणमा मुख्यतः हुलाकी राजमार्गले बहन गर्थ्यो, तर त्यो मार्ग पूर्णरूपमा कालोपत्रे थिएन र पश्चिममा राप्तीसम्ममै सीमित थियो। बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर (तत्कालीन "नयाँ मुलुक") सम्म पहुँच कठिन थियो, घना जङ्गल र उत्तर–दक्षिण तर्फ पुलको कमीका कारण एक जिल्लाबाट अर्कोमा पुग्न भारततर्फ झर्ने बाध्यता पर्थ्यो। यस्तै निर्भरता घटाउन राजाले पूर्व–पश्चिम राजमार्गको अवधारणा अघि सारे र वि.सं. २०१९ वैशाख १ मा गैँडाकोटमा शिलान्यास गरे। त्यसपछि मार्गलाई सोही शासकको सम्मानमा महेन्द्र राजमार्ग नाम दिइयो।

निर्माण र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग

पर्याप्त बजेट अभावका कारण निर्माण चरणबद्ध रूपमा र विदेशी सहयोगसहित अघि बढ्यो। आरम्भिक अनुरोध भारतले नमानेपछि सोभियत सङ्घतर्फ समन्वय गरिएको थियो, जसपछि भारतले पनि केही खण्ड निर्माणमा हातेमालो गर्‍यो। मेची–ढल्केबर (झापा–जनकपुर) खण्ड भारतको सहयोगमा बनेको हो। ढल्केबर–पथलैया खण्ड सोभियत सहयोगले निर्माण गरियो, र पथलैया–हेटौँडा (त्रिभुवन राजपथको अंश) भारतले सन् १९५६ सम्म सकेर सन् १९६५ मा नेपाल सरकारलाई हस्तान्तरण गर्‍यो। हेटौँडा–नारायणगढ खण्ड एशियाली विकास बैंकको सहायतामा (अमेरिकी सहयोगसमेत) बनेको हो, र नारायणगढ–बुटवल खण्ड संयुक्त अधिराज्यको सहयोगमा निर्माण गरियो। उक्त ब्रिटिश सहयोगी खण्ड पाँच वर्षे कार्यक्रमअन्तर्गत अघि बढ्दा लागत करिब ४२.५ लाख पाउन्ड स्टर्लिङ अनुमान गरिएको थियो, आधा अनुदान र आधा ब्याजमुक्त ऋणका रूपमा; पश्चिमी भाग सन् १९७२ सम्म खुला भयो र तीन वर्षपछि पूर्वी भाग पूरा भयो। बुटवल–कोहलपुर खण्डको काम भारतले सन् १९७२ देखि सन् १९७६ भित्र सम्पन्न गर्‍यो। पछिल्ला पश्चिमी खण्डहरूमा आवश्यक २२ वटा पुल सन् १९९६–२००० बीच बने। समग्र परियोजना वि.सं. २०१९ मा सुरु भई वि.सं. २०५६ मा पश्चिमी अंश सकिँदै सम्पूर्ण राजमार्ग निरन्तर रूपमा सञ्चालनमा आयो।

जडान, नदी–क्रसिङ र सिमाना

राजमार्गले इटहरी–भर्डाहा–भन्टाबारी बीचको भागमा कोशी ब्यारेज पार गर्छ र कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्षतर्फ छोटो मोडबाट पुगिन्छ। बर्दिबासमा वीपी राजमार्ग मिसिन्छ, र पथलैयामा त्रिभुवन राजपथ भेटिन्छ, जहाँबाट वीरगञ्जतर्फ दक्षिण र काठमाडौँतर्फ उत्तर जाने बाटो छुट्छ। यी मार्गहरू चुरे हुँदै हेटौँडामा एकआपसमा जोडिन्छन् र बुद्धचोकबाट महेन्द्र राजमार्ग पश्चिमतर्फ छुट्टिन्छ। टिकौली जङ्गल पार गर्दै मार्ग रत्ननगर हुँदै नारायणगढ आइपुग्छ, जहाँ मदन आश्रित राजमार्ग (नारायणगढ–मुग्लिन) मिसिन्छ र नारायणी नदीको पुलमा खण्ड सकिन्छ। बुटवलमा यो मार्ग सिद्धार्थ राजमार्गसँग गाँसिन्छ, जसले दक्षिणमा सीमातर्फ र उत्तरतर्फ पोखरा जोड्छ। पश्चिम जानुक्रममा दुधवा पहाड छिचोलेर देउखुरी उपत्यका भित्रिन्छ, पश्चिम राप्ती नदी तरेर भालुवाङ र लमहीतर्फ पुग्छ, जहाँबाट पहाडका जिल्लाहरूमा छुट्टिने सहायक सडकहरू लाग्छन्। कोहलपुरबाट दक्षिणतर्फ छोटो दूरीमा नेपालगञ्ज र उत्तरतर्फ सुर्खेतको वीरेन्द्रनगर जाने मार्ग छुट्छ। चिसापानीमा कर्णाली नदी माथि पुल पार गरेर मार्ग पश्चिमी टर्मिनसतर्फ अघि बढ्छ र अन्त्यमा महाकाली ब्यारेज नजिक महाकाली नदी काटेर भीमदत्त (महेन्द्रनगर) पुग्छ। चिसापानी–भीमदत्त खण्डको मर्मत अवस्था अपेक्षाकृत कमजोर बताइएको छ।

प्रशासनिक पहुँच र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जाल

यो राजमार्ग कर्णाली प्रदेश बाहेकका सबै प्रदेश भएर जान्छ। तराईका २० जिल्लामध्ये पर्सा बाहेक बाँकी सबैलाई यसले छोएको छ, साथै अर्घाखाँची र मकवानपुर नामका दुई पहाडी जिल्लासँग पनि यसको सम्पर्क छ। राजमार्गको दक्षिणतर्फ नेपाल–भारतबीच पाँचवटा औपचारिक सीमा नाकाहरू पर्ने उल्लेख छ। यो मार्ग संयुक्त राष्ट्र प्रणालीअन्तर्गतको एशियाली राजमार्ग सञ्जालको एउटा अंग हो।

वर्तमान अवस्था र यातायात

नेपालका सीमित राजमार्ग संरचनामध्ये धेरैको मर्मत अवस्थाबारे चिन्ता देखिन्छ, र सबैभन्दा व्यस्त मार्गहरूमा ट्राफिक दबाब उच्च छ। महेन्द्र राजमार्गमा ५०० भन्दा बढी पुलहरू गनिन्छन्। हाल यसलाई फराकिलो पार्ने कार्य भइरहेको जनाइएको छ; कतिपय स्रोतमा चार लेन विस्तारको चर्चा छ भने सर्लाहीतिर केही भागमा ६ लेन काम देखिएको उल्लेख पनि पाइन्छ, अर्थात् विस्तारको दायराबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “महेन्द्र राजमार्ग।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). महेन्द्र राजमार्ग. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97

@misc{ne_372,
  title = {महेन्द्र राजमार्ग},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}