कीर्तिपुर नगरपालिका

कीर्तिपुर नगरपालिका बागमती प्रदेश अन्तर्गतको काठमाडौँ जिल्लामा अवस्थित एक ऐतिहासिक नगर हो, जुन काठमाडौँ उपत्यकाभित्र पर्छ। यस एकाइको गठन वि.सं. २०५३ मा तत्कालीन आठवटा गाविस समेटेर गरिएको हो। नगरक्षेत्र भित्र बाघभैरव मन्दिर र उपत्यकाभित्रको सबैभन्दा ठूलो ताल मानिने टौदह अवस्थित छन्। यो नगरपालिका १० वडामा विभाजित छ र २०७८ को जनगणनाअनुसार ८१,५७८ जनसंख्या बसोबास गर्दछ। युनेस्कोले सन् २००८ मा कीर्तिपुरको मध्यकालीन बस्तीलाई सम्भावित विश्व सम्पदा सूचीमा राखेको उल्लेख छ।

स्थापना र प्रशासनिक स्वरूप

यो नगरपालिका वि.सं. २०५३ मा मालायकु, कीर्तिपुर चिठुविहार, पालिफल, चम्पादेवी, पाङ्गा विष्णुदेवी, पाङ्गा बालकुमारी, चोभार र बाहिरीगाउँ गरी आठ गाविस समेटी गठन भएको हो। स्थापनाको मितिका सन्दर्भमा स्रोतहरूमा मतभेद छ; कतिपयमा चैत्र १४ र कतिपयमा चैत्र ११ उल्लेख पाइन्छ। प्रशासनिक रूपमा यो एकाइ १० वडामा विभाजित छ, जसले स्थानीय सेवा, पूर्वाधार र समुदायस्तरीय कार्यक्रमहरू सम्हाल्छ।

नामकरण र अर्थ

‘कीर्तिपुर’ नाम संस्कृतका ‘कीर्ति’ (महिमा) र ‘पुर’ (नगर) शब्द मिलेर बनेको अर्थबोध गर्छ। अर्को व्याख्या अनुसार, किराँत वंशका प्रथम राजा यलम्बरको राज्यसंग सम्बन्धित भएकाले उक्त नाम स्थिर भएको मानिन्छ। उपत्यकाभित्र स्थानीय समुदायले यसलाई ‘किपू’ भनेर पनि सम्बोधन गर्ने चलन छ।

जनसांख्यिकी

वि.सं. २०६८ को राष्ट्रिय जनगणनाले कीर्तिपुर नगरक्षेत्रमा ६५,६०२ जनसंख्या दर्ता गरेको थियो। पछिल्लो राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार यो संख्या बढेर ८१,५७८ पुगेको छ, र सोही समयमा २४,१५० घरधुरी अभिलेखित छन्। जनसंख्यात्मक वृद्धि नगर विस्तार, आवास विकास र शैक्षिक–संस्थागत आकर्षणसँग गाँसिएको देखिन्छ भन्ने निष्कर्ष स्रोतमै निहित तथ्यांकबाट सुझिन्छ।

इतिहास र भू–रणनीतिक सन्दर्भ

कीर्तिपुर क्षेत्रमा मानव बसोबास गोपाल वंशकालदेखि नै विकसित भइसकेको बताइन्छ। पशुपतिनाथ सम्बन्धी परम्परागत आख्यानहरूमा कीर्तिपुरका गोठालासँग सम्बन्धित कथाहरू उल्लेखित छन्, जसले यहाँको प्राचीन सांस्कृतिक पृष्ठभूमि प्रकट गर्छ। उपत्यकाका कान्तिपुर, ललितपुर र भक्तपुर पछिको ठूलो प्राचीन सहरका रूपमा यसको उल्लेख पाइन्छ। भू–आकृतिक अवस्थाका कारण यहाँ विजय प्राप्त गर्न पृथ्वीनारायण शाहले दीर्घ समय, जनशक्ति र स्रोत खर्चिनुपरेको ऐतिहासिक स्मरण प्रसारित छ।

संस्कृति, चाडपर्व र कलात्मक सम्पदा

कीर्तिपुरको सांस्कृतिक जीवन परम्परागत पर्व–उत्सवहरूले समृद्ध छ। यहाँ गथांमुगः, गथुप्याखः, इन्द्रायणीजात्रा, गाईजात्रा, दशैं र तिहार विशेष रूपमा मनाइन्छन्। नगर क्षेत्रमा बाघभैरव मन्दिर, उमा महेश्वर, नारायण सरस्वती र इन्द्रायणी मन्दिर जस्ता स्थापत्य सम्पदा उल्लेखनीय छन्।

शिखरशैलीका नमुनामा लोदेंगः, शाक्यमुनि बुद्ध मन्दिर र लोकेश्वर मन्दिर गनिन्थे; चैत्य परम्परामा चीलंचो विशेष परिचित छ। यी सम्पदाहरूले कीर्तिपुरको मध्यकालीन बस्तीलाई सांस्कृतिक–स्थापत्य वैभवसहित उजागर गर्छन्, जसकारण सन् २००८ मा युनेस्कोको सम्भावित सूचीमा यसको प्रविष्टि गरिएको हो।

प्राकृतिक र शैक्षिक पहिचान

नगरक्षेत्र भित्र पर्ने टौदह उपत्यकाभित्रकै सबैभन्दा ठूलो ताल मानिन्छ, जसले स्थानीय प्राकृतिक परिदृश्यलाई विशेषता दिन्छ। यस्तै, नेपालको पहिलो र सबैभन्दा ठूलो विश्वविद्यालयका रूपमा परिभाषित त्रिभुवन विश्वविद्यालय यसै नगर क्षेत्रभित्र अवस्थित छ, जसले शैक्षिक–सांस्कृतिक गतिविधि र बसोबासमा प्रभाव पारेको देखिन्छ।

स्थानीय शासन र निर्वाचन

वि.सं. २०५४ को पहिलो नगर निर्वाचनबाट हिराकाजी महर्जन नगरप्रमुख र रमेशमान महर्जन उपप्रमुख निर्वाचित भए। त्यसयता वि.सं. २०६० असोज २२ गते तत्कालीन सरकारले शिविरप्रसाद धिताललाई प्रमुख र पन्नारत्न वज्राचार्यलाई उपप्रमुखमा मनोनयन गर्‍यो। पछिल्ला चरणमा, वि.सं. २०७४ को स्थानीय तह निर्वाचनमा नेकपा एमालेका रमेश महर्जन नगरप्रमुख र सोही दलकी सरस्वती खड्का उपप्रमुख निर्वाचित भए।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कीर्तिपुर नगरपालिका।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). कीर्तिपुर नगरपालिका. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE

@misc{ne_111,
  title = {कीर्तिपुर नगरपालिका},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}