तिहार

तिहार नेपालमा दशैँपछि मनाइने प्रमुख हिन्दू पर्व हो, जसलाई पाँच दिनसम्म मनाइने भएकाले यमपञ्चक भनिन्छ। यस उत्सवको आरम्भ कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन काग पूजा गरेर हुन्छ र समापन शुक्ल द्वितीयाको भाइटीकामा हुन्छ। दीप प्रज्वलन, आराधना, देउसी–भैलो, भाइबहिनीको भेटघाट र विभिन्न जनावरप्रतिको कृतज्ञताले यसको सांस्कृतिक रुपरेखा बनाउँछ।

काग तिहार

पहिलो दिन कागलाई पूजा गरिन्छ। कागलाई यमदूतको प्रतीक र सन्देशवाहकका रूपमा सम्झनुका साथै कृषिमा किरा–फट्याङ्ग्रा खाने उपयोगिताका कारण यसको कृतज्ञतास्वरूप आराधना गरिन्छ।

कुकुर तिहार

दोश्रो दिन कुकुरपूजा वा नरक चतुर्दशी मनाइन्छ। कुकुर यमराजसँग सम्बन्धित प्राणी र घर–सम्पत्तिको सतर्क रक्षक मानिन्छ; अपराध पत्ता लगाउने र विपत्तिको पूर्वसूचना दिनेसम्मका भूमिकाले यसको सम्मान गरिएको बताइन्छ। यस दिन कुकुरलाई माला, टीका र मनपर्ने खानेकुरा अर्पण गरिन्छ।

गाईतिहार र लक्ष्मी पूजा

तेस्रो दिन गाई र धन–सम्पत्तिकी देवी लक्ष्मीको आराधना हुन्छ। कार्तिक औंसीको अँध्यारो रात दीप प्रज्वलन गरी घर–आँगन उज्यालो पारिन्छ र लक्ष्मीको आगमनका लागि सफाइ, पूजा र विधिहरू गरिन्छन्। दीपावलीको उज्यालोसँग अन्धकारभन्दा प्रकाश, निराशाभन्दा आशावादी चित्ततर्फ लाग्ने धार्मिक सन्देश जोडिएको मानिन्छ।

गोवर्धन/गोरु तिहार

चौथो दिन गोवर्धन पूजा र गोरुपूजा गरिन्छ। आख्यानअनुसार कृष्णले गोवर्धन पर्वतको पूजा गर्न प्रेरित गर्दा इन्द्र रोषावेशमा वर्षा–असिना बरसाउँछन्, र कृष्णले पर्वत उठाई गोठालाहरूलाई आश्रय दिन्छन्। यही कथाको स्मरणमा घर–घरमा गोबरले गोवर्धनको प्रतिमा बनाई पूजा गरिन्छ र खेतीको मेरुदण्ड मानिने गोरुलाई सम्मान दिइन्छ।

भाइटीका

अन्तिम दिनको भाइटीकामा दिदी–बहिनीले दाजु–भाइको आरोग्य, दीर्घायु र समृद्धिको कामना गर्दै सप्तरङ्गी टीका, माला र सगुन अर्पण गर्छन्। विधिमा दियो, कलश, गणेशपूजा, बिमिरो र ओखरको प्रयोग, तोरीको तेलले घेरा हाल्ने परम्परा, र अष्ट चिरञ्जीवीको स्मरणसमेत समावेश हुन्छ। दाजु–बहिनी नभएकाले काठमाडौंबाट पूजा गर्नु परेमा रानी पोखरीस्थित मन्दिरमा जाने चलन रहेको उल्लेख पाइन्छ।

सामाजिक–सांस्कृतिक महत्त्व

तिहार कृषक समाजको फसल–उत्साहसँग गासिएको छ। घर–घरमा दीप बाल्ने, देउसी–भैलो गाउँदै घुम्ने, पिङ, मिष्ठान्न र सामूहिक रमझमले आपसी एकता बढ्छ। देउसी भैलोको शाब्दिक उत्पत्ति बारे ‘देव श्रीराम’ उच्चारणबाट ‘देउसी’ बनेको व्युत्पत्तिगत भनाइ प्रचलित छ। पर्वले पशु–मानव सहजीवन र सहोदर स्नेहलाई सांस्कृतिक रूपले प्रकट गर्छ।

सन्देश र ‘वैज्ञानिकता’ सम्बन्धी व्याख्या

यस पर्वबाट जीव–पर्यावरणप्रतिको कृतज्ञता, आत्मानुशासन र पारस्परिक सम्मानको सन्देश देखिन्छ। चराको संरक्षण, कुकुरको निष्ठा, गाई–गोरुको श्रम मूल्य र दीपको उज्यालोसँग सकारात्मक चित्त राख्ने बानीजस्ता पक्षहरूलाई पर्वको निहित अर्थका रूपमा प्रतिपादित गरिएको छ।

अन्य प्रसंग र उल्लेख

लक्ष्मीपूजाकै रात नयाँ वर्ष सुरु हुने नेपाल संवतसँग तिहार जोडिन्छ। महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्म कार्तिक औंसी (वि.सं. १९६६ कार्तिक २७) लक्ष्मीपूजाकै दिन भएको भनिन्छ। जैन परम्परामासँग महावीरको निर्वाण–दिवसको सम्बन्ध बताइन्छ। अमृतसरमा स्वर्ण मन्दिरको शिलान्यास दीपावलीकै दिन भएको उल्लेख र मुगल दरबारमा दीपावली मनाइने ऐतिहासिक उल्लेखहरू पनि प्रस्तुत गरिन्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “तिहार।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). तिहार. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0

@misc{ne_288,
  title = {तिहार},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}