पृथ्वीनारायण शाह

पृथ्वीनारायण शाह नेपाली एकीकरण अभियानका नेतृत्वकर्ता र एकीकृत नेपालका प्रथम शाहवंशीय राजा मानिन्छन्। विभाजित शक्तिहरूबीच दीर्घकालीन द्वन्द्व चलिरहँदा उनले गोरखाबाट आरम्भ गरेको विस्तारले पूर्वमा टीस्ता नदी, दक्षिणतर्फ मगध र पश्चिममा सतलज नदीसम्म प्रभाव पु¥याएको उल्लेख पाइन्छ, जुन पछि नेपाल–अङ्ग्रेज युद्ध र सुगौली सन्धिपछि संकुचित भयो। उनीको जन्म मितिबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ (वि.सं. १७७९ पुस २७/२८), र निधन वि.सं. १८३१ माघे सङ्क्रान्तिमा देवीघाटमा भएको बताइन्छ।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षादीक्षा

पृथ्वीनारायण शाहको जन्म गोरखा दरबारमा नरभूपाल शाह र कौसल्यावतीका सन्तानका रूपमा भएको थियो। उनको हेरचाह महारानी चन्द्रप्रभावतीले गरिन्, र प्रारम्भमै धर्मग्रन्थ तथा नीतिशास्त्रको अध्ययनसँगै धनुष, तरवार, घोडेस्वारीजस्ता सैनिक अभ्यास सिकाइयो। गोरखा–मकवानपुर ओहोरदोहोरका क्रममा उनले काठमाडौँ उपत्यकाको आर्थिक क्षमतालाई नजिकबाट नियाले, त्यही तुलना गर्दै गोरखामा रहँदै आएका खाद्यान्न अभाव र सीमित आयस्रोतलाई महत्त्वपूर्व चुनौतीका रूपमा बुझे।

विवाह र परिवार

पहिलो वैवाहिक सम्बन्ध मकवानपुरका राजा हेमकर्ण सेनकी राजकुमारी इन्द्रकुमारीसँग वि.सं. १७९४ मा गाँठो कसेर स्थापित भयो। त्यसपछि काशीका अभिमानसिंह राजपूतकी छोरी नरेन्द्रलक्ष्मीसँग विवाह भयो, जसबाट प्रतापसिंह शाह र बहादुर शाह जन्मिए। रणजित मल्लसँगको मित सम्बन्धका क्रममा वि.सं. १८०३ मा उनीसँगै बसेको बेला एक नेवार भित्रिनी पनि दरबारमा आइन, जसबाट नरसिंह (रणसिंह) नामक छोराको जन्म भयो, जो पछि प्रतापसिंहको शासनकालमा चौतारिया बनेका थिए।

सिंहासनारोहण र दरबारी व्यवस्थापन

वि.सं. १७९९ मा पिताको निधनपछि करिब २० वर्षको उमेरमा उनी गोरखाका राजा बने। तत्कालीन प्रचलनअनुसार महिद्दामकीर्ति शाहलाई चौताराको पद दिँदै उनले राज्यकारबाही अघि बढाए। दरबारी दक्षता सुदृढ गर्न काजी कालु पाँडेलाई प्रमुख भूमिकासहित उन्नति गरियो। त्यही वर्ष लम्जुङका राजा रिपुमर्दन शाहसँग सन्धि गरिँदा परस्पर मैत्री र केही सीमा–स्रोतसम्बन्धी प्रावधान तय भएको उल्लेख पाइन्छ।

काशी यात्रा, कूटनीति र नुवाकोट विजय

उद्देश्यप्राप्तिका लागि हतियार र सामग्री जुटाउन उनले काशी यात्रा गरे र शासनको जिम्मा महारानी चन्द्रप्रभावतीलाई सुम्पे। त्यही क्रममा जाजरकोटका राजा हरि शाहसँग आपसी अवरोध नगर्ने सहमति भयो। वि.सं. १८०० मा भएको पहिलो नुवाकोट आक्रमण असफल रह्यो। तर वि.सं. १८०१ मा काजी कालु पाँडेको नेतृत्वमा दोहोरिएको अभियान सफल भयो; नुवाकोट कब्जापछि वेलकोटतर्फ अघि बढ्दा जयन्त राना समातिएका थिए।

सीमाक्षेत्र विस्तार र तराई–पूर्व–पश्चिमतर्फ

नुवाकोटपछि गोरखाली फौजले लामीडाँडाजस्ता रणनीतिक उचाइमा उपस्थिति जमायो। तनहुँका राजा त्रिविक्रम सेनसँगको उतार–चढावपछि वि.सं. १८१० मा उनलाई मुक्त गरियो। वि.सं. १८१२ मा लम्जुङ–तनहुँ संयुक्त फौजसँगको भिडन्तमा क्षति बेहोर्दै पनि गोरखालीहरूले नालदुम, दहचोक, महादेवपोखरी, सिरानचोक, कुलेखानी, इपा, माल्टाजस्ता क्षेत्रमा पकड बनाउँदै सीमारेखा मकवानपुरसम्म विस्तार गरे।

कीर्तिपुर र उपत्यकातर्फका अभियान

वि.सं. १८१४ मा कीर्तिपुरतर्फ गरिएको पहिलो आक्रमण गोरखाली पक्षका लागि गाह्रो साबित भयो र त्यसपछि काठमाडौँसँग सन्धि भयो जसमा मुद्रा, व्यापार र दूतावाससम्बन्धी प्रावधान समेटिए। सैन्य पुनर्संरचनासँगै वि.सं. १८१६ मा शिवपुरी र काभ्रे क्षेत्रमा सफलता हात लाग्यो। वि.सं. १८१९ भदौमा मकवानपुरमा कड़ा युद्धपछि दिग्वन्धन सेनले आत्मसमर्पण गरे। वि.सं. १८२१ को दोस्रो कीर्तिपुर आक्रमणमा शूरप्रताप घाइते भए; तेस्रो आक्रमणपछि वि.सं. १८२२ चैत ३ गते गोपुर किल्लाबाट आत्मसमर्पण भयो।

उपत्यका एकीकरण

नाकाबन्दी र भीत्री राजनीतिक अस्थिरताबीच वि.सं. १८२५ असोज १३ मा कान्तिपुर कब्जा भयो, जसपछि जयप्रकाश मल्ल ललितपुर शरणमा गए। असोज २५ मा ललितपुरतर्फ पृथ्वीपक्ष बलियो बनेको देखियो र राजा तेजनरसिंह मल्ल भागे। भक्तपुरमा रणजित मल्लसँग भएको अन्तिम निर्णायक युद्धमा ठूलो जनधन क्षति भयो र वि.सं. १८२६ मङ्सिर १ मा आत्मसमर्पण स्वीकारियो।

अङ्ग्रेज फौजसँगको भिडन्त

उपत्यका अभियान चलिरहँदा काठमाडौँले बाह्य सहयोग खोज्दा वि.सं. १८२३ मा किनलकको नेतृत्वमा २४०० जना सिन्धुलीगढी हुँदै अघि बढे। सिन्धुलीगढी वरपर ढुङ्गेवाँ–पौवागढी क्षेत्रमा वंशु गुरुङ, वीरभद्र पाँडे, वीरभद्र उपाध्याय, वंशराज पाँडेको संयोजनमा प्रतिआक्रमण परेपछि ब्रिटिश फौज हातहतियार छाडी पछि हटेको उल्लेख छ।

शासनकालको परिनति र उत्तराधिकार

वि.सं. १८३१ माघे सङ्क्रान्तिमा उनी ५२ वर्षको उमेरमा देवीघाटमा दिवङ्गत भए। त्यसपछि एकीकरण र राज्य सुदृढीकरणको काम राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहले अघि बढाए। अभियानले प्रस्थान दिएको सीमा विस्तार वि.सं. १८७१ मा सुरु भएको नेपाल–अङ्ग्रेज युद्ध र वि.सं. १८७३ को सुगौली सन्धिसम्म कायम थियो, त्यसपछि नेपालले नवनिर्धारित सिमानालाई स्वीकार्यो।

स्मरण र मान्यता

उनलाई आधुनिक नेपालको राष्ट्रनिर्माता मानिन्छ। नेपालमा पुष २७ गते राष्ट्रिय एकता दिवस मनाउने प्रचलन छ। राणा शासन (वि.सं. २००७ सम्म) अन्त्य भई ‘सात सालको क्रान्ति’पछि स्थापित प्रजातन्त्रपछि योगी नरहरीनाथले जन्मजयन्तीलाई औपचारिकरूपमा मनाउने पहल गरे, र वि.सं. २००९ देखि सरकारी समन्वयमा समारोहसमेत गठन गरी वार्षिक रूपमा आयोजना गरिन थाल्यो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पृथ्वीनारायण शाह।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). पृथ्वीनारायण शाह. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9

@misc{ne_169,
  title = {पृथ्वीनारायण शाह},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}