काठमाडौँ उपत्यका नेपालको मध्यभागमा अवस्थित, संघीय राजधानीसमेत समेट्ने ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक क्षेत्र हो। उपत्यकाले काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुर गरी ३ जिल्ला समेट्छ, र युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत क्षेत्रका रूपमा मानिन्छ। स्थानीय तह संरचनामा हाल १ महानगरपालिका, २० नगरपालिका र ३ गाउँपालिका पर्दछन्।
भौगोलिक स्वरूप
यो उपत्यका पहाडी भूभागभित्रको समथर क्षेत्र हो, जसलाई नागार्जुन, फूलचोकी, माण्डपगिरी र शिवपुरी सहितका चार प्रमुख डाँडाले घेरेका छन्। माटो मलिलो र उब्जनीका लागि अनुकूल मानिन्छ। यहाँका जलप्रणालीमा बागमती नदी र विष्णुमती मूल प्रवाह हुन्, साथै अनेक साना खोल्साहरू मिसिन्छन्। मनसुनमा बङ्गालको खाडी हुँदै आएका बादलबाट बढी वर्षा हुन्छ भने शीतकालमा अरबी सागरतिरबाट आएका बादलले सीमित वर्षा गराउँछन्। तापक्रम सामान्यतः ०°से. देखि ३७°से. बीच देखिन्छ।
प्रशासनिक संरचना
काठमाडौँ उपत्यका भित्र ३ जिल्ला—काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुर—अवस्थित छन्। स्थानीय तहको ऐतिहासिक संरचनामा १ महानगरपालिका, २ उपमहानगरपालिका तथा ५७ गाउँ विकास समितिहरू रहेको उल्लेख पाइन्छ। हालको पुनर्संरचनापछि उपत्यकामा १ महानगरपालिका, २० नगरपालिका र ३ गाउँपालिका कायम छन्।
नामोत्पत्ति र किम्बदन्ती
कथनअनुसार उपत्यका आदिकालमा नागदह नामक तालबाट भरिएको थियो। बोधिसत्व मञ्जुश्री ले स्वयम्भूको प्रकाश देखेपछि चोभारतर्फ तरबार प्रहार गरी गल्छी बनाउँदा पानी बाहिरिएर आजको भूभाग बनेको भनिन्छ। अर्को व्याख्यामा, किरातहरूले यस क्षेत्रलाई “कोठमधुम” भनेको, र पछि “कस्ठामण्डप” बाट “काठमाडौँ/काठमान्डौ” रूपान्तर भएको दाबी गरिन्छ। यी किम्बदन्तीहरूबीच व्याख्या फरक–फरक छन्।
इतिहास: गोपाल तथा महिषपालदेखि किरात
सम्भवतः सबैभन्दा प्रारम्भिक शासनका रूपमा गोपाल वंश र महिषपाल वंशको उल्लेख हुन्छ। गोपालहरूको गाईपालन परम्परासँग जोडिएको कथामा, दुध चढेको शिलालाई देवस्वरूप मान्दै आजको पशुपतिनाथ क्षेत्र देवस्थल बनेको भनिन्छ। त्यसपछिका चरणमा किरातहरूले आभीर/महिषपाल समूहलाई विस्थापित गर्दै उपत्यकामा शासन स्थापना गरेको वर्णन पाइन्छ, र संस्थापकका रूपमा यलम्बर को नाम लिइन्छ।
किरात समाजबारेका विवरणमा जात–वर्ण आधारित विभाजन नथिएको, महिलालाई उच्च मान प्रतिष्ठा प्राप्त भएको, सती र दासप्रथा रहेनन् भन्ने दाबीहरू भेटिन्छन्। उपत्यकाभित्रका प्राचीन बस्तीकै रूपमा कुरपासी (वर्तमान खोपासी), लेम्बटी (वर्तमान लेले), थम्बु (वर्तमान ठैव), बुगायमी (वर्तमान बेगमती) र खोपृङ (वर्तमान खोप/भक्तपुर) जस्ता नामहरूको उल्लेख छ। बारौँ किराती राजा जितेदास्तिका पालामा बुद्धका शिष्य आनन्द उपत्यका आएका थिए भन्ने दाबी रहँदैछ। एक्काइसौँ राजा स्थुङ्गोको समयमा सम्राट अशोक नेपाल आएको, अशोककी छोरी चारुमतीको विवाह यहाँका क्षत्रिय देवपालसँग गराइदिएको, र ललितपुरको चार दिशामा चार चैत्य निर्माण भएको भनिन्छ। किरातहरूको शासन करिब ३१ पुस्ता चल्दै अन्त्यमा गस्ती पराजित भई कोशीपारि धकेलिएको, कुल अवधि करिब १९०३ वर्ष ८ महिना भएको दाबी प्रस्तुत गरिएको छ। किरात राजाहरूका सन्तान समुदायमा राई, लिम्बु र याक्खा समूहलाई जोडेर व्याख्या गरिने चलन पनि भेटिन्छ।
लिच्छवी र मल्ल काल
किरातपछि लिच्छवी शासन उपत्यकामा स्थापित भयो। लिच्छवीहरू आधुनिक भारतको बिहारस्थित वैशालीका समूहबाट आएका थिए भन्ने मान्यता पाइन्छ। उनीहरूको शासन करिब ई.सं. ४००–८७९ सम्म रहेको, शिरमा महाराजासहित प्रधानमन्त्री र अन्य दरबारी अधिकारीहरूको सहयोग रहने व्यवस्था र स्थानीय समुदायका कुल/जाति परिषद् मार्फत प्रशासन चल्ने अभ्यास रहेको वर्णन भेटिन्छ।
लिच्छवीपछिको चरणमा मल्ल वंश उदाए। स्रोतमा मल्लहरू १२औँ शताब्दीतिर गुजराततर्फबाट नेपाल प्रवेश गरेको उल्लेख छ। १३औँदेखि १८औँ शताब्दीभरिको शासनक्रममा अरिदेव (अरिमल्ल) ले सन् १२०१ मा आरम्भ गरेको भनिन्छ। यो अवधिमा उपत्यकालाई नेपाल/नेपाल मण्डल भनिन्थ्यो र स्थानिकले नेपाल भाषा (नेवारी) मा “नेपाःमि (Nepa:mi)” उपाधि प्रयोग गर्थे। १५औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा उपत्यका भक्तपुर, काठमाडौँ (कान्तिपुर), पाटन (ललितपुर) र बनेपा गरी चार राज्यमा विभाजित भई आपसी द्वन्द्वले वंश कमजोर परेको विवरण छ।
आधुनिक शासन र सांस्कृतिक सम्पदा
मल्लपछिका कालखण्ड शीर्षकहरूका रूपमा “शाह काल”, “राणा काल”, “प्रथम प्रजातन्त्रकाल”, “पञ्चायत काल” र “द्वितीय प्रजातन्त्रकाल” उल्लिखित छन्, जसले उपत्यकाको राजनीतिक स्वरूपमा क्रमिक रुपान्तरण ल्याए। सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्त्वका दृष्टिले यस उपत्यकामा निम्न स्थानहरू विशेष प्रख्यात छन्:
- त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल
- स्वयम्भूनाथ मन्दिर
- वसन्तपुर दरबार क्षेत्र
- पशुपतिनाथ मन्दिर
- पाटन दरबार क्षेत्र
- भक्तपुर दरबार क्षेत्र
- कीर्तिपुर
- मध्यपुर
- बौद्धनाथ स्तूप
- चाँगुनारायण मन्दिर
- बूढानीलकण्ठ मन्दिर
- सिंहदरबार
- काठमाडौँ भित्री सहर, पाटन सहर र भक्तपुर भित्री सहर
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “काठमाडौँ उपत्यका” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q970717
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९६/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “काठमाडौँ उपत्यका।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%81_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). काठमाडौँ उपत्यका. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%81_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE
@misc{ne_126,
title = {काठमाडौँ उपत्यका},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%81_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
