त्रिभुवन विश्वविद्यालय

त्रिभुवन विश्वविद्यालय नेपालको पहिलो राष्ट्रिय उच्च शिक्षालय मानिन्छ, जसको केन्द्रीय प्रशासन कीर्तिपुर (काठमाडौँ) मा अवस्थित छ। वि.सं. २०१६ मा स्थापना भएको यो विश्वविद्यालयले पाँच अध्ययन संस्थान र चार संकायको संयोजनमा व्यापक शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दछ। ६० आङ्गिक क्याम्पस र ९३१ सम्बन्धन प्राप्त क्याम्पसको सञ्जालमार्फत देशभरि उच्च शिक्षा उपलब्ध गराइएको छ। सन् २०१३–१४ सम्म यसमा ६,०४,४३७ विद्यार्थी नामांकनमा थिए।

स्थापना र नामकरण

विश्वविद्यालयको नाम राजा त्रिभुवनको सम्मानमा राखिएको हो। औपचारिक पहलका रूपमा वि.सं. २०१२ साल चैत्र १८ गते स्वर्गीय श्री ५ त्रिभुवनको वार्षिक श्राद्धको अवसरमा ‘त्रिभुवन विश्वविद्यालय सभा’ घोषणा गरिएको उल्लेख पाइन्छ। सो कमिसनको अध्यक्षतामा जेठी राजमाता कान्ति राज्यलक्ष्मी र उपाध्यक्षतामा कान्छी राजमाता ईश्वरी राज्यलक्ष्मी शाह रहेकी थिइन्; सदस्यतर्फ अधिराजकुमारद्वय हिमालय र बसुन्धरा सहित प्रशासन र शिक्षा क्षेत्रका व्यक्तित्व तथा कवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा संलग्न थिए। त्यसपछिको संस्थागत प्रक्रिया पूरा गरी वि.सं. २०१६ मा विश्वविद्यालय स्थापना भएको मानिन्छ।

कानुनी ढाँचा र स्वायत्तता

विश्वविद्यालयको काम, कर्तव्य र अधिकार ‘त्रिभुवन विश्वविद्यालय ऐन, २०४९’ अनुसार चल्छ। सो ऐनले राष्ट्रिय आवश्यकता अनुसार दक्ष जनशक्ति तयार पार्ने, गुणस्तरीय उच्च शिक्षा दिने, विभिन्न क्षेत्रमा अनुसन्धान गर्ने तथा संस्कृति–परम्पराको संरक्षण र विकासमा योगदान पुर्‍याउने उद्देश्य निर्दिष्ट गर्छ। ऐनअनुसार विश्वविद्यालय अविच्छिन्न उत्तराधिकार भएको स्वशासित संस्था हो, जसले चल–अचल सम्पत्ति आर्जन–उपभोग गर्न र आफ्नै नाममा कानुनी कारबाही गर्न वा भोग्न सक्छ।

संगठनात्मक संरचनामा विश्वविद्यालय सभा, प्राज्ञिक परिषद्, कार्यकारी परिषद्, सेवा आयोग, अध्ययन संस्थान, संकाय, विभाग, आङ्गिक र सम्बन्धन प्राप्त क्याम्पस, अनुसन्धान केन्द्र लगायतका निकाय समावेश छन्। यी निकायहरूको समष्टिगत रूप विश्वविद्यालयको संगठनात्मक स्वरूप बनेको छ।

शासकीय निकाय र पदाधिकारी

कार्यकारी परिषद् विश्वविद्यालयको कार्यकारी निकाय हो। यसको संरचनामा उप–कुलपति अध्यक्ष, शिक्षाध्यक्ष सदस्य, अध्ययन संस्थान र संकायबाट एक–एक जना डीन सदस्य र रजिष्ट्रार सदस्य–सचिव रहने व्यवस्था ऐन–नियममा छ। विकेन्द्रीकरण नियम, २०५५ बमोजिम आर्थिक अवस्था, प्राज्ञिक दक्षता र संस्थागत क्षमताका आधारमा अध्ययन संस्थान, संकाय वा अनुसन्धान केन्द्रस्तरमा व्यवस्थापन तथा विकास परिषद् गठन गर्न सकिन्छ।

अध्ययन संस्थान र संकायको शैक्षिक निर्णयका लागि ‘विद्या परिषद्’ राखिने व्यवस्था छ। यस परिषद् डीनको अध्यक्षतामा गठन हुन्छ र विषय समितिका अध्यक्ष, अनुभवयुक्त शिक्षक, सम्बन्धित अनुसन्धान केन्द्रका प्रतिनिधि, परीक्षा नियन्त्रक, पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक तथा आङ्गिक/सम्बन्धन प्राप्त क्यम्पसका प्रमुखहरू समेटिन्छन्।

शैक्षिक संरचना

विश्वविद्यालयअन्तर्गत पाँच अध्ययन संस्थान छन्—इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थान, कृषि तथा पशु विज्ञान अध्ययन संस्थान, चिकित्सा शास्त्र अध्ययन संस्थान, विज्ञान तथा प्रविधि अध्ययन संस्थान र वन विज्ञान अध्ययन संस्थान। चार संकायहरूमा कानुन संकाय, मानविकी तथा सामाजिकशास्त्र संकाय, व्यवस्थापन संकाय र शिक्षाशास्त्र संकाय पर्दछन्। केन्द्रीय तहमा ३८ विभाग र ६० आङ्गिक क्याम्पस सञ्चालनमा छन्।

शैक्षिक तहअनुसार प्रमाण–पत्र तहमा करिब ५० शीर्षक, स्नातक तहमा १०७९ शीर्षक र स्नातकोत्तर तहमा करिब १ हजार शीर्षकमा अध्ययन–अध्यापन हुने जानकारी दिइएको छ। यसका अतिरिक्त विभिन्न शीर्षकमा डक्टरेट (पीएचडी) तहसम्मका कार्यक्रम पनि सञ्चालन गरिन्छ।

विषयक्षेत्र र अध्ययन कार्यक्रम

विश्वविद्यालयले कृषि तथा पशु विज्ञान, वन विज्ञान, इन्जिनियरिङ, विज्ञान तथा प्रविधि र चिकित्साशास्त्रजस्ता प्राविधिक क्षेत्रमा शिक्षादीक्षा उपलब्ध गराउँछ। त्यस्तै मानविकी, समाजविज्ञान, भूगर्भशास्त्र, मानवशास्त्र, व्यवस्थापन, शिक्षाशास्त्र र कानुनजस्ता विषयहरूमा पनि पाठ्यक्रमहरू चलाइन्छन्। यो दायरा विभिन्न संकाय, अध्ययन संस्थान र केन्द्रीय विभागमार्फत कार्यान्वित छ।

क्याम्पस सञ्जाल, पूर्वाधार र तथ्याङ्क

विश्वविद्यालयसँग आबद्ध निजी क्याम्पस ९३१ रहेका छन्। सन् २०१३–१४ सम्म विभिन्न तहमा समग्र विद्यार्थी सङ्ख्या ६,०४,४३७ दर्ता थिए। सो अवधिसम्म अध्यापनमा संलग्न शिक्षक ७,९६६ र कर्मचारी १५,१९६ रहेको तथ्याङ्क प्रस्तुत गरिएको छ। केन्द्रीय कार्यालय र सहायक पूर्वाधार ३०४२–५–२ रोपनी क्षेत्रमा फैलिएको उल्लेख छ।

शैक्षिक तथा सेवा–सम्बद्ध पूर्वाधारका रूपमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय केन्द्रीय पुस्तकालय, त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पताल र त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान जस्ता इकाइहरू यस विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धित रहेका छन्।

शिक्षक–कर्मचारी सेवा संरचना

शिक्षक सेवामा प्राध्यापक, सहप्राध्यापक, उपप्राध्यापक, सहायक प्राध्यापक र शिक्षण सहायकजस्ता पदहरू हुने व्यवस्था छ। शिक्षण सहायक पद अस्थायी मानिन्छ र करारमार्फत पूर्ति गरिने भनिएको छ। प्रशासनतर्फ प्रशासक (विशिष्ट श्रेणी), सहप्रशासक (प्रथम श्रेणी), उपप्रशासक (द्वितीय श्रेणी) र सहायकप्रशासक (तृतीय श्रेणी) जस्ता पद राखिएका छन्। आवश्यकताअनुसार यसभन्दा तलका श्रेणी/पद निर्धारण गर्ने अधिकार कार्यकारी परिषद्‌लाई छ।

उप–कुलपति

उप–कुलपति विश्वविद्यालयको पूर्णकालिक प्रमुख पदाधिकारी हो। स्रोतहरूमा समयक्रमअनुसार विभिन्न व्यक्तिहरूले यो पद सम्हालेको उल्लेख छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “त्रिभुवन विश्वविद्यालय।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%A8_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). त्रिभुवन विश्वविद्यालय. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%A8_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF

@misc{ne_356,
  title = {त्रिभुवन विश्वविद्यालय},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%A8_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}