जुम्ला जिल्ला

जुम्ला जिल्ला [कर्णाली प्रदेश] भित्र पर्ने, हिमाली भू-भागद्वारा विशिष्ट प्रशासनिक इकाइ हो। सदर केन्द्र [खलङ्गा] (अवस्थित [चन्दननाथ नगरपालिका]) यस क्षेत्रको शिक्षण, स्वास्थ्य सेवा र किनबेचको मुख्य थलो हो। २०७८ को गणनाअनुसार यहाँ १,१८,३४९ बासिन्दा छन् र कुल क्षेत्रफल २,५३१ वर्ग किलोमिटर छ। भौगोलिक दायरा ८१° २८'–८२° १८' पूर्व देशान्तर र २८° ५८'–२९° ३०' उत्तर अक्षांशभित्र पर्छ।

इतिहास

जुम्ला परिसर ११औँदेखि १३औँ शताब्दीको बीच [खस राज्य] सँग सम्बद्ध रह्यो। त्यसपछिको पतनले [कर्णाली प्रदेश] आसपासका भू-भागहरू [बाइसे राज्य] मा विभाजित भए, जसमा जुम्ला पनि पृथक राज्यका रूपमा उभियो। जनश्रुतिअनुसार यत्से (मल्ल) वंशकी अन्तिम राजकुमारीसँग विवाह गरेका बलिराजाले वि.सं १४६० तिर जुम्ला राज्यको औपचारिक आधार राखे।

आगामी शताब्दिहरूमा यो पश्चिमीय नेपालका प्रभावशाली शक्तिहरूमध्ये एक बन्यो। राज्य विस्तारको चरम समयमा यसको प्रभाव क्षेत्र पूर्वतर्फ [मुस्ताङ] हुँदै पश्चिमतर्फ वर्तमान [उत्तराखण्ड] सम्म उल्लेखिन्छ। लामो संघर्षपछि वि.सं १८१६ मा मुस्ताङमा वर्चस्व स्थापित भएको बताइन्छ। [गोर्खा] विस्तारका क्रममा राजा [पृथ्वीनारायण शाह] को प्रारम्भिक आक्रमण जुम्लाले रोकेको र उनी घाइतेसमेत भएको किंवदन्ती छ; पछिल्लो चरणमा [बहादुर शाह] को संयोजनमा वि.सं १८४५ मा जुम्ला गाभियो। शासक वंशीय रूपमा जुम्लाका राजा [ठकुरी] (शाही/मल्ल/सिजापति) परम्परासँग सम्बन्धित थिए। वि.सं १८७२ मा नेपाल–[इस्ट इन्डिया कम्पनी] सम्बन्धित व्यवस्थापछि पश्चिमतर्फको केही भूभाग नेपाल बाहिर रह्यो भन्ने उल्लेख स्रोतमा पाइन्छ।

नामको उत्पत्ति

स्थानीय परम्परामा जुम्ला नामको व्युत्पत्ति दैवी आख्यानसँग जोडिन्छ। सदर क्षेत्रमा प्रतिष्ठित स्वामी दत्तात्रेयको मूर्तिलाई डस्न आएको दुई अजिङ्गर शक्तिबाट तत्क्षण भष्म भई “जुम्ल्याहा” जस्ता जुम्ल्याहा-दुई पहाड बनेको जनश्रुति छ। त्यही पदावली कालान्तरमा रूपान्तरित हुँदै “जुम्ला” नाम प्रचलनमा आएको भनाइ पाइन्छ।

भूगोल र हावापानी

समुन्द्री सतहबाट उचाइ करिब ९१५ मिटरदेखि ४,६७९ मिटरसम्म फैलिएको यस जिल्लामा उच्च हिमाली स्थलाकृति प्रबल छ। उत्तर–पश्चिमी भागमा [पतारासी हिमाल] र [कान्जिरोवा हिमाल] शृङ्खलाहरू पर्दछन्। प्रमुख नदी तन्त्रमा [हिमा नदी], [तिला नदी] र [जावा नदी] समावेश छन्, जसले उपत्यका र खेतीयोग्य भेग निर्माण गरेका छन्।

भूमि उपयोग तथा जलवायुगत सूचीमा केही प्रमुख कक्षहरू उल्लेखित छन्: २,०००–३,००० मि. का शीतोष्ण क्षेत्र करिब २५.३%; ३,०००–४,००० मि. उप–पर्वतीय करिब ४९.७%; ४,०००–५,००० मि. उच्च–पर्वतीय करिब १३.९%; ५,००० मि. माथिका हिम–क्षेत्र करिब ७.३%; र ३,०००–६,४०० मि. दायरा समेट्ने भोट–हिमालयी भूभाग करिब ३.८% रहेको देखिन्छ।

भाषा र सांस्कृतिक सन्दर्भ

स्थानीय [सिंजा उपत्यका] लाई [नेपाली भाषा] (इतिहासतः [खस भाषा]) को उद्गमस्थलका रूपमा चिनिन्छ। “खस” नामले आज पनि त्यही भाषिक परम्पराको निरन्तरतालाई जनाउँछ, जसको प्रयोग विशेषतः ग्रामीण बस्तीमा सुन्न सकिन्छ। भाषिक तथ्याङ्कअनुसार २०७८ मा करिब ५१.१६% ले खस, ४२.८४% ले नेपाली र ४.१४% ले जुम्लीलाई मातृभाषा बताए।

जनसाङ्ख्यिकी

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ ले जुम्लाको जनसङ्ख्या १,१८,३४९ देखाएको छ। साक्षरता दर ७०.२०% हो र लिङ्ग अनुपात प्रति १००० पुरुषमा ९९८ महिला रहेको तथ्याङ्क छ। पाँच वर्ष मुनिका बालबालिका ९.०४% छन्। करिब १७.७७% (२१,०३६) बासिन्दा नगर क्षेत्रमा बसोबास गर्छन्।

समुदायगत संयोजनमा करिब ९७% जनसंख्या खस समुदायसँग सम्बन्धित बताइन्छ। तिनीहरू भित्र [क्षेत्री] करिब ६०% र खस दलित करिब १८% छन्, जबकि पहाडी तिब्बती मूलका जनजाति (जस्तै [तामाङ] तथा अन्य) करिब २% देखिन्छन्। आस्थागत रूपमा २०७८ मा करिब ९७.३०% [हिन्दु], १.४५% [बौद्ध], १.१६% इसाई र बाँकी अन्य/अप्रकाशित श्रेणीमा थिए।

ऐतिहासिक जनगणना प्रवृत्तिमा २०३८ मा ६८,७९७ बाट २०४८ मा ७५,९६४, २०५८ मा ८९,४२७, २०६८ मा १,०८,९२१ हुँदै २०७८ मा १,१८,३४९ पुगेको प्रष्ट हुन्छ। यी अंकले क्रमिक जनवृद्धि र शहरीकेन्द्रित बसोबासको विस्तार दुवै संकेत गर्छन्।

प्रशासनिक विभाजन

जिल्लामा ८ स्थानीय तह छन्— १ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका। ती यस्ता छन्:

• [चन्दननाथ नगरपालिका] — १० वडा; केन्द्र: [खलङ्गा]
• कनकासुन्दरी गाउँपालिका — ८ वडा; केन्द्र: विराट
• सिंजा गाउँपालिका — ६ वडा; केन्द्र: नराकोट
• हिमा गाउँपालिका — ७ वडा; केन्द्र: कालिकाखेतु
• तिला गाउँपालिका — ९ वडा; केन्द्र: रारालिही
• गुठिचौर गाउँपालिका — ५ वडा; केन्द्र: गुठिचौर
• तातोपानी गाउँपालिका — ८ वडा; केन्द्र: तातोपानी
• पातारासी गाउँपालिका — ७ वडा; केन्द्र: डिल्लीचौर

यी स्थानीय तहहरूले पहाडी–हिमाली भूरूपरेखा, विभक्त बस्ती र सेवा–सुविधासम्मको पहुँचका आधारमा प्रशासनिक र विकासगत जिम्मेवारी सम्हाल्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “जुम्ला जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). जुम्ला जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_87,
  title = {जुम्ला जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}