सुर्खेत जिल्ला

सुर्खेत जिल्ला नेपालको कर्णाली प्रदेश अन्तर्गत पर्ने जिल्ला हो। यसको क्षेत्रफल २,४५१ वर्ग किलोमिटर छ, र सदरमुकाम वीरेन्द्रनगर प्रदेशको राजधानी तथा जिल्लाको प्रमुख वाणिज्यिक केन्द्रका रूपमा परिचित छ। यो आन्तरिक उपत्यकायुक्त भौगोलिक बनोटमा पर्दछ, जसलाई भित्री तराई भूभागहरूमध्ये एक मानिन्छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जिल्लाको जनसङ्ख्या ४,१५,१२६ थियो; यद्यपि केही तथ्याङ्कमा सानो भिन्नता देखिन्छ।

भौगोलिक अवलोकन

सुर्खेतको भौगोलिक परिधि पश्चिम र दक्षिणतर्फ तराईतर्फ लत्रिएको र उत्तर तथा पूर्वतर्फ पहाडी शृङ्खलाले घेरेको पाइन्छ। यस जिल्लाको सिमाना पश्चिममा डोटी, दक्षिणमा बाँके र बर्दिया, पूर्वमा सल्यान, उत्तरमा दैलेख र जाजरकोट, र सुदूरपश्चिमतर्फ अछाम तथा कैलालीसँग जोडिएको छ। मुख्य नदीहरूमा भेरी नदी र कर्णाली नदी पर्छन्, जसले जिल्लाको भौ-आकृतिक बनोट र जलस्रोत व्यवस्थामा प्रभाव पार्छन्।

हावापानी र भू–आवरण

उचाइका आधारमा जलवायु विविधता देखिन्छ। करिब २.२% भूभाग ३०० मिटर तलको तल्लो उष्णकटिबन्धीय क्षेत्रमा, ६१.९% ३००–१,००० मिटरको माथिल्लो उष्णकटिबन्धीय क्षेत्रमा, ३२.८% १,०००–२,००० मिटरको उपोष्ण क्षेत्रमा, र १.३% २,०००–३,००० मिटरको समशीतोष्ण क्षेत्रमा पर्दछ। जाडोयाममा तापक्रम करिब ५ डिग्री सेल्सियससम्म ओरालिन सक्छ भने गर्मीयाममा झण्डै ३८ डिग्री सेल्सियससम्म बढ्ने गर्छ। मनसुन अवधिमा वर्षा पर्याप्त मात्रामा हुने उल्लेख छ। समग्र भूभागमध्ये करिब ४२% समथर उर्वर जमिन र ४३% भाग महाभारत शृङ्खलाले ओढेको बताइन्छ।

नाम र ऐतिहासिक सन्दर्भ

यो क्षेत्र विगतमा “बाह्र बण्डाल १८ खण्डाल” का नामले पनि परिचित थियो। वर्तमान नाम प्रचलनमा आउनु अघि “दोभानचौर” को रुपमा चिनिन्थ्यो भन्ने भनाइ पाइन्छ। नामाकरणका सम्बन्धमा फरक–फरक परम्परागत व्याख्या छन्—पूर्वतर्फबाट भेरी नदी र पश्चिमतर्फबाट कर्णाली नदी ले भूभाग सुरक्षित गरेको विश्वास, ‘सिरु’ घाँस प्रशस्त भएको खेतबाट ‘सिरुखेत’ हुँदै ‘सुर्खेत’ बनेको भनाइ, र ‘सुर’ नामक देवताले उपत्यकाको पानी बाहिर निकाली बसोबास सम्भव बनाइदिएको लोककथा प्रमुख रूपमा उल्लेख छन्।

प्रशासनिक संरचना

जिल्लामा कूल ९ वटा स्थानीय तह छन्, जसमा ५ नगरपालिका र ४ गाउँपालिका समावेश छन्। नगरपालिकाहरूमा वीरेन्द्रनगर, गुर्भाकोट, पञ्चपुरी, भेरीगङ्गा र लेकबेसी पर्छन्। गाउँपालिकाहरूमा चिङ्गाड, चौकुने, बराहताल र सिम्ता समावेश छन्। २०७८ को अभिलेखअनुसार वीरेन्द्रनगर महानगर क्षेत्रभित्र १,५३,८६३ जनसङ्ख्या रहेकाे र करिब २४५.०६ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको देखिन्छ; अन्य स्थानीय तहहरूमा जनघनत्व र क्षेत्रफल भू-आकृतिक भिन्नताअनुसार फरक–फरक छन्।

जनसाङ्ख्यिकी

ऐतिहासिक जनगणनामा क्रमशः वृद्धिदर देखिएको छ, र वि.सं. २०७८ मा कुल जनसङ्ख्या बारे ४,१५,१२६ र ४,१७,७७६ भन्ने दुई छुट्टाछुट्टै तथ्याङ्क उद्धृत भएकाले स्रोतहरूमा मतभेद छ। सोही वर्ष अनुसार, ५ वर्षमुनिका बालबालिका ८.८६% छन्। साक्षरता दर ८२.७१% र लिङ्गानुपात प्रति १,००० पुरुषमा १,०७८ महिला रहेको छ। करिब ७६.५६% मानिस नगरपालिकाक्षेत्रमा बसोबास गर्छन्। जातीय संरचनामा खस मूलका समुदायहरू मिलेर करिब ७७% पुग्छन्; तिनमध्ये क्षेत्री करिब ३२% सहित सबैभन्दा ठूलो समुह हो, खस दलितहरूको हिस्सा करिब २५% छ। पहाडी जनजातिहरू करिब १९% छन्, जसमध्ये मगरहरू करिब १७% योगदान गर्छन्।

भाषिक दृष्टिले, वि.सं. २०७८ अनुसार करिब ९२.१४% ले नेपालीलाई मातृभाषा भनेका छन्, त्यसपछि मगर करिब ४.०५% र थारू करिब १.७३% रहेका छन्। धार्मिक संरचनामा हिन्दू करिब ९१.६०%, बौद्ध ४.०७%, इसाई ३.५४%, इस्लाम ०.६०% र अन्य वा उल्लेख नभएकाहरू ०.१९% छन्।

पर्यटन र संस्कृति

सुर्खेत उपत्यका र वरिपरिका क्षेत्रहरू प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक धरोहरले चिनिन्छन्। यहाँको ऐतिहासिक बौद्धविहार काँक्रेबिहार, सहर नजिकको बुलबुले ताल, बराह ताल, चमेरो गुफा, साथै भेरी र कर्णालीमा सम्भावित र्‍याफ्टिङ मार्ग स्थानीय आकर्षण मानिन्छन्। देउती बज्यै मन्दिर (स्थानीय उच्चारणअनुसार) देउती बज्यै मन्दिर धार्मिकरूपले प्रसिद्ध छ, जहाँ विशेषतः शिवरात्रीमा ठूलो मेला लाग्ने परम्परा रहेको बताइन्छ। पञ्चपुरी क्षेत्रमा अवस्थित मन्दिर तथा आसपासका डाँडाकाँडामा अवलोकन योग्य दृष्टि-स्थानहरू पनि उल्लेखित छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सुर्खेत जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%96%E0%A5%87%E0%A4%A4_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सुर्खेत जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%96%E0%A5%87%E0%A4%A4_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_83,
  title = {सुर्खेत जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%96%E0%A5%87%E0%A4%A4_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}