सबै लेख
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका सबै लेख — विषय, शब्द-सङ्ख्या र समीक्षा-अवस्थासहित।
-
राई जाति
राई जाति पूर्वी नेपालका किराँत समुदायभित्र पर्ने एक आदिवासी जनसमूह हो, जसका पुर्खाप्रति परुहाङ र सुम्निमाको आस्था पाइन्छ। यिनीहरूलाई खम्बु, जिमिदार वा जिमी नामले पनि चिनिन्छ। बहु-थर र बहुभाषी संरचनामा व्यवस्थित राई समाज साकेला (उँभौली–उधौली) प्रमुख पर्वका साथ…
-
हिमालय
हिमालय एसियाको महत्त्वपूर्ण पर्वतश्रेणी हो, जसले भारतीय उपमहाद्वीपका विस्तृत मैदान र तिब्बती पठारबीच प्राकृतिक सीमारेखाको काम गर्छ। यस शृङ्खलामा पृथ्वीकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथासहित ७,२०० मिटर पार गर्ने सयभन्दा बढी चुचुरो छन्। यो पर्वतीय पेटी नेपाल, भारत, चीन,…
-
मायादेवी मन्दिर
मायादेवी मन्दिर नेपालको युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्र लुम्बिनीमा अवस्थित एक प्राचीन बौद्ध मन्दिर हो। यो लुम्बिनीको मुख्य मन्दिर हो, जसलाई परम्परागत रूपमा गौतम बुद्धको जन्मस्थल मानिन्छ। यो मन्दिर एक पवित्र पोखरी (पुष्करणी) र पवित्र बगैँचाको नजिकै रहेको छ। यस…
-
काठमाडौँ विश्वविद्यालय
काठमाडौँ विश्वविद्यालय नेपालमा निजी स्रोत र साधनबाट सञ्चालित सामुदायिक विश्वविद्यालय हो, जसका मुख्य भवन काभ्रेपालाञ्चोक जिल्लाको धुलिखेलमा छन्। सन् १९९१ को डिसेम्बरमा स्थापना भएको यस संस्थाले सात विद्यालयमार्फत धुलिखेल, भक्तपुर र ललितपुरमा कार्यक्रम सञ्चालन…
-
रामचन्द्र पौडेल
रामचन्द्र पौडेल नेपालका दीर्घ राजनीतिक अनुभव भएका नेता र तेस्रो निर्वाचित राष्ट्रप्रमुख हुन्। उनले प्रतिनिधि सभाको सभामुख, उपप्रधानमन्त्री तथा विभिन्न मन्त्रालयको नेतृत्व गरेको स्रोतमा उल्लेख छ। तनहुँका निर्वाचन क्षेत्रहरूबाट पटक–पटक विजयी भएका पौडेल नेपाली…
-
नीर शाह
नीर शाह नेपाली सिनेकलाकार हुन् ।
-
विराटनगर महानगरपालिका
विराटनगर महानगरपालिका कोशी प्रदेशअन्तर्गत मोरङ जिल्लाको प्रादेशिक राजधानी, जिल्ला सदरमुकाम र मोरङको पहिलो महानगरपालिका हो। औद्योगिक र पारवहन गतिविधिले प्रख्यात यो नगर तराईको दक्षिण भागमा अवस्थित छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जनसङ्ख्या २,४३,९२७ छ। सहरको…
-
देवनागरी लिपि
देवनागरी लिपि ब्राह्मी परिवारको अक्षरात्मक लेखनप्रणाली हो, जसको लेखाइ बायाँबाट दायाँ हुन्छ। यसको विकास प्राचीन भारतमा गरिएको र प्रयोग सातौँ शताब्दीदेखि निरन्तर भएको बताइन्छ। नेपाल र भारतमा यो औपचारिक लिपि हो, विश्वव्यापी प्रयोगमा चौथो स्थानमा परेर १२० भन्दा…
-
नेपाल अधिराज्य
नेपाल अधिराज्य वा गोरखा अधिराज्य वा असल हिन्दुस्तान, दक्षिण एसियाको एक हिन्दू राज्य थियो, जसको गठन वि.सं १८२४ मा नेपालको एकीकरणद्वारा भएको थियो। खस ठकुरी राजपुत मूलको भएको दाबी गर्ने गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहद्वारा स्थापित यो वि.सं २०६३ मा नेपाली…
-
कुँवर परिवार
कुँवर वंश वा कुँवर काजी खलक ऐतिहासिक गोरखा राज्य तथा नेपाल अधिराज्यको एक भारदारी सम्भ्रान्त परिवार थियो । यस परिवारको एक शाखापछि राणा वंश हुन गयो । यस परिवारको दुई शाखा; रामकृष्ण परिवार (राणा वंश) र जयकृष्ण परिवार (कुँवर वंश) हुन गयो ।
-
हिन्दु धर्म
हिन्दु धर्म भारतीय उपमहाद्वीपबाट विकसित व्यापक धार्मिक परम्परा हो, जसलाई सनातन धर्म पनि भनिन्छ। यसले विविध दर्शन, अनुष्ठान र जीवनपद्धतिहरू समेट्छ; वेद–उपनिषद् देखि रामायण, महाभारत र श्रीमद्भगवद गीता जस्ता ग्रन्थसम्म। विश्वका तेस्रो ठूलो धर्मका रूपमा करिब १…
-
जङ्गबहादुर राणा
जङ्गबहादुर राणा नेपालको ८औँ प्रधानमन्त्री र प्रथम श्री ३ महाराज मानिन्थे। वि.सं. १९०३ को कोतपर्व र भण्डारखाल पर्वपछि उनको वर्चस्व स्थापित भई, राणा वंशको दीर्घ पारिवारिक शासनको ढाँचा बसेको मानिन्छ। उनले मुलुकी ऐन जारि गरी कानुन संहितीकरण गरे, युरोप भ्रमणबाट…
-
म्याग्दी जिल्ला
म्याग्दी जिल्ला नेपालको गण्डकी प्रदेशअन्तर्गत मध्यपहाडी भेगको प्रशासनिक इकाइ हो। पूर्वमा कास्की जिल्ला र पर्वत जिल्ला, पश्चिममा बागलुङ जिल्ला, डोल्पा जिल्ला र रुकुम जिल्ला, उत्तरमा मुस्ताङ जिल्ला तथा डोल्पा, दक्षिणमा बागलुङ रहेको यो जिल्लाको क्षेत्रफल २,२९७…
-
नेपालको पहिलो संविधान सभा
नेपालको पहिलो संविधान सभा वि.सं. २०६५ जेठ १५ देखि २०६९ जेठ १५ सम्म सक्रिय एक सदनीय निकाय थियो, जसलाई नयाँ संविधान लेख्ने अधिकार दिइएको थियो। यसले व्यवस्थापिका संसदको भूमिकासमेत वहन गर्यो र प्रारम्भिक वैठकमै नेपाललाई गणतन्त्र घोषणा गर्यो, तर सहमति नजुट्दा…
-
तिलगङ्गा आँखा अस्पताल
तिलगङ्गा आँखा अस्पताल काठमाडौंको तिलगङ्गामा सन् १९९४ मा स्थापित एक गैरसरकारी नेत्र-स्वास्थ्य संस्था हो। नेपाल अन्धोपन नियन्त्रण कार्यक्रम (सन् १९९२) को चौखटमा सुरु गरिएको यस केन्द्रले सुलभ सेवा, आँखा बैंक, कोर्निया प्रत्यारोपण, शैक्षिक कार्यक्रम र नवप्रविधि…
-
गुरुङ जाति
गुरुङ जाति (तमु) नेपालका पश्चिमी पहाडी भेगमा बसोबास गर्ने स्वदेशी समुदाय हो। मुख्य बस्ती गण्डकी अञ्चलका जिल्लामा केन्द्रित छन् र गुरुङ भाषा भोट–बर्मेली परिवारअन्तर्गत पर्दछ। लोकपरम्परा, चाडपर्व, वैवाहिक चलन र सामाजिक संस्थाले यो समुदायको सांस्कृतिक पहिचानलाई…
-
खस राज्य
खस मल्ल राज्य , खस राज्य वा खस साम्राज्य को नामले प्रसिद्ध छ, नेपालको पश्चिमी भाग, तिब्बतको पश्चिमी भाग तथा भारतीय उत्तराखण्डको पूर्वी भागमा मध्यकालीन राज्य थियो। भारतको खजुराहोमा रहेको ई. सं. ९५४ को एक अभिलेखले खस राज्यको अस्तित्व बङ्गालको गौड राज्य र उत्तर…
-
नेपाली लोकतन्त्र आन्दोलन
नेपाल लोकतन्त्र आन्दोलन २०औँ शताब्दीदेखि २००८सम्मका राजनीतिक पहल र आन्दोलनहरूको शृङ्खलाको संयोजन थियो जसले नेपालमा प्रतिनिधित्वात्मक लोकतन्त्र, बहुदलीय राजनीतिक प्रणाली स्थापना र राजतन्त्रको उन्मूलनको वकालत गऱ्यो। यसले तिनवटा प्रमुख आन्दोलनहरू देखेको छ, सन्…
-
सप्तरी जिल्ला
सप्तरी जिल्ला नेपालका तराई भूभागमध्ये पर्ने मधेश प्रदेशको एक प्रशासनिक इकाई हो। यसको सदरमुकाम राजविराज महेन्द्र राजमार्गदेखि करिब १० किलोमिटर दक्षिणतर्फ अवस्थित छ। पूर्वमा सुनसरी, पश्चिममा सिराहा, उत्तरमा उदयपुर र दक्षिणतर्फ भारतको बिहारसँग जोडिएको यस…
-
नेपालको एकीकरण
नेपालको एकीकरण चौबिसे-गोर्खा राज्यबाट आरम्भ भएको दीर्घ सैन्य अभियान हो, जसले पश्चिमतर्फ हिमाञ्चल प्रदेशको सतलज नदीदेखि पूर्वतर्फ सिक्किम र टिस्टा नदी नजिकासम्म प्रभाव विस्तार गर्यो। वि.सं. १८०१ को नुवाकोट विजयबाट गति लिएको यो प्रक्रिया वि.सं. १८६१ तिरको…
-
अवधी भाषा
अवधी भाषा उत्तरी भारतको अवध क्षेत्रमा विकसित एक आर्य बोली/भाषिक रूप हो, जसलाई औधि समेत भनिन्छ। १९औँ शताब्दीअघि यो ब्रजसँगै साहित्यिक सम्पर्क भाषाको रूपमा प्रतिष्ठित रह्यो; पछि हिन्दीको विस्तारसँग प्रशासन र शिक्षामा पछाडि पर्यो। नाम अवधको सम्बन्ध अयोध्यासँग…
-
माघे सङ्क्रान्ति
माघे सङ्क्रान्ति नेपालभर मनाइने प्रमुख चाड हो, जसलाई मकर सङ्क्रान्ति वा माघी पनि भनिन्छ। यो माघ १ गते पर्ने र सूर्य धनुबाट मकर राशिमा जाणे कालसँग सम्बन्धित पर्व मानिन्छ। यस दिन नदी–घाटमा स्नान, देवपूजा र घिउ–चाकु, तिलको लड्डु तथा तरुल खाने परम्परा व्यापक छ।…
-
डोल्पा जिल्ला
डोल्पा जिल्ला नेपालको कर्णाली प्रदेशअन्तर्गत अवस्थित, क्षेत्रफलका आधारमा सबैभन्दा ठूलो जिल्ला हो। सदरमुकाम दुनै रहेको यो जिल्लाले ७,८८९ वर्ग किमी भूभाग ओगट्छ र राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जनसङ्ख्या ४२,७७४ छ। उचाइ १,५२५–७,६२५ मि. बीच फराकिलो दायरामा फैलिएको…
-
जुम्ला जिल्ला
जुम्ला जिल्ला कर्णाली प्रदेशको हिमाली उच्चभागमा अवस्थित प्रशासनिक इकाइ हो। यसको सदर केन्द्र [खलङ्गा] हो, जो [चन्दननाथ नगरपालिका]भित्र पर्छ र स्थानीय शिक्षा, स्वास्थ्य तथा व्यापारका सेवाहरुको प्रमुख केन्द्र मानिन्छ। कुल क्षेत्रफल २,५३१ वर्ग कि.मी. र २०७८…
