काठमाडौँ विश्वविद्यालय

काठमाडौँ विश्वविद्यालय नेपालमा निजी स्रोत र साधनबाट सञ्चालित सामुदायिक विश्वविद्यालयको रूपमा परिचित छ। संस्थानको मुख्य परिसर काभ्रेपालाञ्चोक जिल्लास्थित धुलिखेलमा रहेको छ, र शैक्षिक कार्यहरू धुलिखेल, भक्तपुर र ललितपुरमा फैलिएका छन्। सन् १९९१ को डिसेम्बरमा स्थापना भएको यो विश्वविद्यालयले मानविकी, व्यवस्थापन, वाणिज्य, विज्ञान, चिकित्सा विज्ञान र इन्जिनियरिङ् लगायतका विषयमा अध्ययन-अध्यापन सञ्चालन गर्छ। यहाँ करिब १५,००० विद्यार्थी अध्ययनरत रहेको जानकारी स्रोतमा उल्लिखित छ।

स्थापना र कानुनी हैसियत

विश्वविद्यालय सन् १९९१ मा औपचारिक रूपमा स्थापना गरिएको हो। स्रोतमा यसलाई निजी स्रोत र साधनमार्फत सञ्चालन हुने सामुदायिक विश्वविद्यालयका रूपमा वर्णन गरिएको छ। संस्थाको आदर्श वाक्य “नेतृत्वको लागि गुणस्तरीय शिक्षा” (Quality Education for Leadership) रहेको उल्लेख पाइन्छ। संस्थागत परिचयमा यो स्वतन्त्र, गैरनाफामुखी र गैरसरकारी प्रकृतिको सार्वजनिक हित संस्था भएको व्याख्या गरिएको छ।

स्थान, क्याम्पस र संगठन

प्रमुख प्रशासनिक भवन र आधारभूत शैक्षिक संरचना धुलिखेलस्थित मुख्य परिसरभित्र अवस्थित छन्। विश्वविद्यालयका सम्बन्धन प्राप्त कलेजहरू देशका विभिन्न क्षेत्रहरूमा फैलिएका छन्, जसले संस्थाका कार्यक्रमहरूलाई भौगोलिक रूपमा विस्तार गरेको देखिन्छ। सात वटा विद्यालयमार्फत शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालन हुन्छ, जसमा कला, शिक्षा, इन्जिनियरिङ्, व्यवस्थापन, चिकित्सा विज्ञान (KUSMS), विज्ञान र कानुन विद्यालय परेका छन्। विद्यालय-अन्तर्गतका कक्षा सञ्चालन धुलिखेल, भक्तपुर र ललितपुरमा केन्द्रित छन्।

विद्यालय अफ इन्जिनियरिङ् मुख्य विश्वविद्यालय परिसरभित्रै सञ्चालनमा छ। अन्य विद्यालयहरू सम्बन्धन प्राप्त कलेजहरूको सहकार्यमा देशका विभिन्न भागमा सञ्चालित छन्। स्रोतअनुसार चिकित्सा विज्ञानको विद्यालय र इन्जिनियरिङ् विद्यालयमा विद्यार्थी सङ्ख्या तुलनात्मक रूपमा बढी छ।

शैक्षिक कार्यक्रम

यस विश्वविद्यालयले स्नातक र स्नातकोत्तर तहका विविध कार्यक्रम प्रदान गर्छ। इन्जिनियरिङ् क्षेत्रमा कम्प्युटर, विद्युत तथा इलेक्ट्रोनिक्स, र यान्त्रिक शाखामा स्नातक तह सञ्चालन गरिएको उल्लेख छ। विज्ञानमा फार्मेसी, जीवविज्ञान र लागू जीवविज्ञानसम्बन्धी स्नातक कार्यक्रम प्रारम्भ गरिएको थियो। व्यवस्थापन क्षेत्रमा एमबीए कार्यक्रम सञ्चालन छ, र कला तथा शिक्षा सम्वन्धी कार्यक्रमहरू पनि विश्वविद्यालयको शैक्षिक दायरामा समेटिएका छन्।

एम.फिल. र पीएचडी तहका कार्यक्रम सन् १९९७ देखि सञ्चालनमा आएको तथ्य उल्लेखनीय छ। पछि पर्यावरण विज्ञान पनि विश्वविद्यालयका शैक्षिक विषयवस्तुहरूमा समावेश गरिएको छ।

चिकित्सा विज्ञान विद्यालय

विश्वविद्यालयअन्तर्गतको चिकित्सा शिक्षा इकाइलाई प्रारम्भमा केयुएमएस भनेर चिनिन्थ्यो। सन् २००६ को निर्णयपछि यसको नाम औपचारिक रूपमा KUSMS राखियो, किनकि यस विद्यालयले केवल चिकित्सा विज्ञानका स्नातक तथा स्नातकोत्तर मात्र नभई प्यारामेडिकल अध्ययनसमेत समेटेको थियो। यस परिवर्तनले विद्यालयको शैक्षिक दायरा र पहिचान दुवै स्पष्ट पारेको देखिन्छ।

उद्देश्य र कार्यदिशा

स्रोतमा विश्वविद्यालयका उद्देश्यहरू यस प्रकार प्रस्तुत छन्:

• विद्यार्थीको योग्यता र व्यक्तित्वको समग्र विकासलाई प्रोत्साहन गर्ने।
• समकालीन समाजमा विज्ञान र यसको उपयोगिताबारे जागरण फैलाउने।
• ज्ञान र प्रयोगसम्बन्धी कार्यलाई विस्तार गर्ने।
• बुद्धिमान विद्वान, विद्यार्थी र कर्मचारीहरूको समुदाय विकसित गर्ने।

यी उद्देश्यअनुरूप, विश्वविद्यालयले स्नातकदेखि स्नातकोत्तर तहसम्मका कार्यक्रम इन्जिनियरिङ्, विज्ञान, व्यवस्थापन, कला, शिक्षा र नजिकिँदो समयका लागि चिकित्सा विज्ञान क्षेत्रमा विस्तार गर्ने मार्गरेखा तय गरेको देखिन्छ।

इतिहास र विकास

काठमाडौँ विश्वविद्यालय बन्नु अघि १९८५ मा “काठमाडौँ भ्याली क्याम्पस” नामक पूर्ववर्ती इकाइ रहेको थियो। उक्त क्याम्पस त्रिभुवन विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धन प्राप्त निजी क्याम्पसका रूपमा सुरु भएको र मध्यवर्ती तहमा विज्ञान पढाइ हुने उल्लेख छ। विश्वविद्यालयले सन् १९९२ मा विज्ञान कार्यक्रमबाट आफ्ना शैक्षिक कार्यक्रमहरू आरम्भ गर्‍यो।

सन् १९९४ मा फार्मेसी, जीवविज्ञान र इन्जिनियरिङ् (इलेक्ट्रिकल तथा इलेक्ट्रोनिक्स, कम्प्युटर र यान्त्रिक) स्नातक तहका कार्यक्रम थालिएका थिए। सो पश्चात् पर्यावरण विज्ञान शैक्षिक सूचीमा थपियो, र सन् १९९७ बाट एम.फिल र पीएचडी कार्यक्रम सञ्चालन भए।

दीक्षान्त समारोहहरू

विश्वविद्यालयको पहिलो दीक्षान्त समारोह ७ अगस्ट १९९५ मा आयोजित भएको थियो, जसमा भारतका प्रख्यात व्यवस्थापनविद् डा. एमबी अत्रेयाले सम्बोधन गरेका थिए। दोस्रो दीक्षान्त ८ डिसेम्बर १९९६ मा सम्पन्न भयो, जहाँ प्रोफेसर एन ज्ञानमले सम्बोधन गरे। तेस्रो दीक्षान्त ९ नोभेम्बर १९९७ मा सम्पन्न भई प्रोफेसर (डा.) एम. राममोहन रावले सम्बोधन गरे। चौथो दीक्षान्त १७ सेप्टेम्बर १९९८ मा आयोजना भई नर्वेजियन प्राविधिक संस्थानका पूर्व उपाध्यक्षले प्रमुख अतिथिका रूपमा सम्बोधन गरेका थिए।

साझेदारी र अन्य एकाइ

विश्वविद्यालयले Rangjung Yeshe संस्थानसँग सहकार्यमा बौद्ध अध्ययन केन्द्र सञ्चालन गर्ने व्यवस्था गरेको छ। साथै, विश्वविद्यालयको स्वामित्वमा एउटा हाई स्कूल रहेको उल्लेख पाइन्छ। यी गतिविधिहरूले शैक्षिक दायरालाई उच्च शिक्षाभन्दा बाहिरका तहहरू र धार्मिक-अध्ययनका क्षेत्रमा समेत विस्तार गरेको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “काठमाडौँ विश्वविद्यालय।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%81_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). काठमाडौँ विश्वविद्यालय. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%81_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF

@misc{ne_357,
  title = {काठमाडौँ विश्वविद्यालय},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A5%8C%E0%A4%81_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}