हिमालय

हिमालय एसियाको प्रमुख हिमश्रेणी हो, जसले दक्षिणतिरका हरियाली मैदान र उत्तरतिरको तिब्बती पठारलाई पृथक् भौगोलिक एकाइका रूपमा उभ्याउँछ। विश्वकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथा यहीं अवस्थित छ, र ७,२०० मिटरभन्दा अग्ला सयभन्दा बढी शिखरहरू यसै शृङ्खलामा पर्छन्। हिमश्रेणीले नेपाल, भारत, चीन, भूटान र पाकिस्तानमा फैलिएको छ, जहाँ कश्मीर क्षेत्रमा अधिकारसम्बन्धी विवाद उल्लेख्य छ। उत्तरपश्चिमतर्फ काराकोरम र हिन्दुकुश, उत्तरमा पठार क्षेत्र, र दक्षिणमा सिन्धु-गङ्गा मैदान पर्न आउँछन्।

उत्पत्ति र भूवैज्ञानिक संरचना

हिमालयको उत्थान भारतीय भूखण्ड उत्तरी दिशातर्फ धकेलिँदै युरेसियाली भूखण्डसँग ठोक्किएपछि भएको व्याख्या गरिन्छ। माथिल्लो भाग तिब्बतपट्टि चढाइँदा त्यहाँको भूमिरूप मोटिँदै गयो, र तल्लो क्रस्टको अंश युरेसियातर्फ निम्नस्खलन हुँदै गहिराइतिर पस्यो। परिणामतः आज देखिने उच्च शृङ्खला चारौटा मोटामोटी समानान्तर पेटी—चुरे, महाभारत पर्वत शृङ्खला, बृहत् हिमालय र तिब्बती किनारका शृङ्खलाहरू—द्वारा चिनिन्छ।

फैलावट र नक्सीय रूप

यो पर्वतपेटी पश्चिम–उत्तरपश्चिमबाट पूर्व–दक्षिणपूर्वतर्फ करिब २,४०० किमी लम्बाइको बाक्लो चापमा तन्किएको छ। चौडाइ पश्चिम भागमा करिब ३५० किमी रहेकाले, पूर्व भागतर्फ सिम्टँदै करिब १५१ किमीसम्म झर्छ। उत्तरतिर पठार क्षेत्र, दक्षिणतिर उर्वर मैदान, र उत्तरपश्चिम किनारमा काराकोरम–हिन्दुकुशसँगको संधि-क्षेत्रले यसलाई घेरिरहेको देखिन्छ।

जलस्रोत र मानवीय बसोबास

हिमालय वरिपरिबाट उद्गम वा बहाव प्राप्त गर्ने प्रमुख नदीहरूमा सिन्धु नदी, गङ्गा र यारलुङ त्साङ्पो–ब्रह्मपुत्र नदी पर्छन्। यी नदीहरूको संयुक्त जलाधारमा करिब ६० करोड जनसङ्ख्या बसोबास गर्छ, र करिब ५ करोड ३० लाख मानिसहरू हिमालय क्षेत्रमै बस्छन्। यिनै नदी र भू–परिस्थितिले दक्षिणतिरका समाज र उत्तरतिरको तिब्बती संस्कृतिमा गहिरो प्रभाव पारेका छन्।

केन्द्रीय र पूर्वी भाग

विशाल चापको बीचतिर पर्ने नेपाल क्षेत्रमा धवलागिरी र अन्नपूर्ण जस्ता ‘आठ हजार’ समूहका शिखरहरू अवस्थित छन्, जसलाई कालीगण्डकी खोचले अलग्याउँछ। कालीगण्डकीको शिरतर्फको कोरलालाई सगरमाथा र केटुबीचको डाँडी–रेखामा सबैभन्दा होचो बिन्दु मानिन्छ। अन्नपूर्णपूर्व मनास्लु र सीमापार तर्फ शिशापाङ्मा पर्दछन्, र तिनको दक्षिणतिर काठमाडौँ अवस्थित छ। काठमाडौँपूर्व भोटे/सुनकोशी उपत्यकाले तिब्बतसँगको स्थलमार्ग (अरनिको राजमार्ग) उपलब्ध गराउँछ।

यसभन्दा पूर्व, महालङ्गुर भागमा चोयु, सगरमाथा, ल्होत्से र मकालुजस्ता विश्वचर्चित उच्च शिखर उभिएका छन्, र दक्षिण–पश्चिम ढल्केतिर खुम्बु क्षेत्र पदयात्राका लागि प्रसिद्ध छ। मकालुपूर्व अरुण नदीले उत्तर ढालतर्फको पानी संकलन गरी दक्षिणतिर बगाउँछ। सुदूर पूर्वमा पुग्दा हिमश्रेणी कञ्चनजङ्घासम्म फैलिन्छ, जुन विश्वको तेस्रो अग्लो चुचुरो र भारतको पूर्वी सिमानासम्म पुगेको भू–बिन्दु हो। त्यसभन्दा पूर्व भुटानतिर शृङ्खला लम्बिँदा त्यहाँका उपत्यका घना वन र दुर्गम भू–आकृतिबाट चिनिन्छन्, जहाँ गङ्गखर पुनसुम आरोहण निषेधित शिखरका रूपमा प्रसिद्ध छ। अन्त्यपूर्व भागमा यारलुङ त्साङ्पोको महान् मोड भित्र नाम्चा बरुवामा शृङ्खला टुंगिन्छ, र अर्को किनारतर्फ काङ्ग्री गार्पो पहाडहरू देखिन्छन्।

पश्चिमी भाग

धवलागिरीतिरबाट पश्चिम जाँदा, पश्चिम नेपालको ठूलो भाग विरलै बसोबास भएको दुर्गम भू–क्षेत्र बन्छ, जहाँ रारा ताल अवस्थित छ र कर्णाली नदी तिब्बततिरबाट आइ प्रवेश गर्छ। अझ पश्चिम, भारतसँगको सिमाना शारदा नदीले तय गर्छ र व्यापारिक बाटो हुँदै तिब्बतका उचाइदार भागतिर जान सकिन्छ; त्यहाँ गुर्ला मान्धाता र मानसरोवर ताल नजिकैको धार्मिक–भौगोलिक केन्द्र कैलाश पर्वत अवस्थित छ। यो शिखर हिन्दू धर्म, बौद्ध धर्म, जैन र सूफी परम्परा तथा बोनपोमा पूजनीय छ।

भारतीय राज्य उत्तराखण्डमा क्षेत्रीय रूपमा कुमाऊँ र गढवालका शृङ्खला चिनिन्छन्; नन्दा देवी र कामेतजस्ता अग्ला चुचुरो यहाँका पहिचान हुन्। यही क्षेत्रमा गङ्गोत्री र यमुनोत्री स्रोतसँगै बद्रीनाथ र केदारनाथ समेटिएको तीर्थ–वृत्त प्रसिद्ध छ। त्यसैगरी हिमाचल प्रदेशका पहाडी सहरहरू परिचित छन्; ब्रिटिस शासनकालीन ग्रीष्म राजधानी सिमला र तिब्बती समुदायको केन्द्रधरातल धर्मशाला यहीँ पर्छन्। सतलज नदीले शृङ्खला छेड्दै पश्चिमतिर बढ्दा भारतीय–प्रशासित जम्मू र कश्मीरमा कश्मीर उपत्यका र लद्दाखको दक्षिण–पश्चिमी भाग हिमालयले घेरेको देखिन्छ। यस भागका सात हजार मिटर पार गर्ने थोरै शिखरमध्ये नुन–कुन उल्लेखनीय छन्। अन्ततः पश्चिमी टुप्पो नङ्गा पर्वतमा पुगेपछि हिमालय सकिँदै काराकोरम र हिन्दुकुशसँग विवादित गिलगित-बल्तिस्तान भूभाग नजिक एकै थलोमा नजिकिन्छ।

नामाकरण र पर्याय

‘हिमालय’ नाम संस्कृतका ‘हिम’ (हिउँ) र ‘आलय’ (वास/आश्रय) बाट बनेको मानिन्छ। नेपाली र हिन्दीमा यही रूप प्रचलित छ; तिब्बतीमा ཧི་མ་ལ་ཡ་, उर्दु र बङ्गालीमा अर्थ नजिकका रूप, र चिनियाँ भाषामा ध्वन्यात्मक रूपान्तरणहरू पाइन्छन्। अतीतमा ‘हिमालेह’ जस्ता लिप्यन्तरण भेटिन्छन्। पुराना काव्य–ग्रन्थमा कहिलेकाहीँ ‘हिमिवान’ नाम प्रयोग भएको पाइन्छ, र हिमवत् देवलाई यस शृङ्खलाको प्रतीक मानिन्छ; ‘हिमराज’ वा ‘हिउँको भूमि’जस्ता विशेषण पनि प्रयुक्त छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “हिमालय।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). हिमालय. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF

@misc{ne_115,
  title = {हिमालय},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}