जङ्गबहादुर राणा

जङ्गबहादुर राणा (जन्म नाम बीर नरसिंह कुँवर) नेपालका ८औँ प्रधानमन्त्री र प्रथम राणा वंशीय श्री ३ महाराज थिए। वि.सं. १९०३ को कोतपर्व र त्यसपछिका भण्डारखाल पर्वका घटनाबाट उनी शासकीय केन्द्रमा उक्लिए। उनीद्वारा प्रारम्भ भएको पारिवारिक सत्ताको ढाँचा १०४ वर्ष चलेको उल्लेख पाइन्छ। शासनमा स्थिरता, कानुन संहितीकरण र विदेशसँग सद्भावपूर्ण नीति उनका प्रमुख चिनारी बने।

प्रारम्भिक जीवन र वंशीय पृष्ठभूमि

उनको जन्म वि.सं. १८७४ असार महिनामा गोरखाको बोर्लाङमा भएको बताइन्छ; दिनाङ्कबारे स्रोतहरूमा फरक उल्लेख भेटिन्छ। बुबा काजी बालनरसिंह कुँवर र आमा गणेशकुमारी थापामार्फत उनी माथवरसिंह थापा र थापा–पाँडे वंशसँग सम्बन्धित थिए। बाल्यकाल समृद्ध परिवेशमा बितेपनि युवावस्थामा जुवाको लतले परिवार आर्थिक सङ्कटमा परेको कथन छ। पछि हात्ती नियन्त्रण, चितुवा मार्ने जस्ता साहसी कार्यका कारण दरबारतर्फ ध्यानाकर्षण भयो र तोपखानामा कप्तान पदबाट पुनः जागिर सुरु गरे।

दरबारभित्रको उन्नति र युवराजसँग निकटता

उनी युवराज सुरेन्द्रका अङ्गरक्षक बनेपछि जोखिमपूर्ण आदेशहरू पालना गर्ने साहसले ख्याति बढ्यो। त्यसपछि राजदरबारको आठपहरिया कार्यमा पर्ने अवसर पाए र कुमारीचोकतिर आर्थिक–प्रशासनिक कामको अनुभव बटुले। यस कालखण्डले दरबारभित्र प्रभाव बढाउन र शासकीय संयन्त्र बुझ्न आधार तयार गर्‍यो।

माथवरसिंह हत्यापछि शक्ति–सम्बन्धको पुनर्संयोजन

राजनीतिक अपराधमा फसेका नातेदारलाई जोगाउन आग्रह अस्वीकार भएपछि जङ्गबहादुर र मामाबीच कटुता बढेको उल्लेख छ। वि.सं. १९०२ जेठ २ गते राति उनले माथवरसिंह थापालाई दरबारमै गोली हानेर मारेको भनाइ पाइन्छ। त्यसयता उनको दरबारिया उचाइ बढ्ने अपेक्षा रहे पनि सुरुमा चौथो श्रेणीका भारदारमै सीमित रहे। दरबारभित्र गगनसिंह भण्डारीसँग प्रतिस्पर्धी सम्बन्ध वर्णित छ; डायमनसम्शेरको ‘सेतो बाघ’ अनुसार, गगनसिंह हत्यामा जङ्गबहादुर संलग्न रहेकाले रानी असन्तुष्ट भई त्यसको प्रतिघटना निम्तिएको कथन छ।

कोतपर्व, भण्डारखाल पर्व र अलौ पर्व

वि.सं. १९०३ भदौ ३१ को राति कोतमा भेला गरिएका भारदारबीच झडप भई अनेक शीर्ष पदाधिकारी मारिए। त्यसपछिको रानीको मौखिक आदेशअनुसार जङ्गबहादुर प्रधानमन्त्री र सेनापति बने, र असोज २ मा राजाबाट लालमोहर पाए। तर कात्तिक १२ मा हनुमानढोकाको भण्डारखाल बगैँचामा उनलाई विष खुवाउने योजनाको सूचना पाउँदा उनले प्रतिपक्षीहरूको दमन गरे र रानी रानी राज्यलक्ष्मी निकाला भइन्। वि.सं. १९०४ मा राजा राजा राजेन्द्र काशीमै षड्यन्त्ररत भएको सूचनामाथि कार्य गर्दै उनले युवराजलाई सिंहासनमा राखे र अलौ नजिक राजपक्षीय टुकडीलाई निस्तेज पारिएको घटना ‘अलौ पर्व’का रूपमा चिनियो।

श्री ३, ‘राणाजी’ उपाधि र अधिकार संस्थागतरण

वि.सं. १९०५ वैशाख १३ मा राजपूत राणाजी वंशसँगको सम्बन्ध स्वीकृत भई उनलाई र उनका वंशजलाई ‘राणाजी’ उपाधि प्रयोग गर्ने मान्यता प्रदान गरिएको उल्लेख छ। वि.सं. १९१३ साउन महिनामा उनले मुख्तियार पद त्यागी कास्की–लमजुङको श्री ३ महाराज उपाधि ग्रहण गरे; सो मितिबारे स्रोतहरूमा केही भिन्नता देखिन्छ। उक्त घोषणाले नियुक्ति–बर्हिगमन, सन्धि–सम्झौता, युद्ध–शान्ति घोषणा, दण्ड–सजाय तोक्नेदेखि नयाँ कानुन बनाउने अधिकारसम्म व्यापक शक्तिहरू उनलाई र वंशानुक्रमले भाइ तथा छोराहरूलाई प्रत्यायोजित गर्‍यो। परम्परागत प्रथाभन्दा अलग, राजघरानाबाहिर जन्मिएका व्यक्ति भएर पनि श्रीपेच धारण गर्ने पहिलो ठहरिनुले उनको हैसियत र वैधानिक वैभव देखायो।

युरोप यात्रा, विदेश नीति र मुलुकी ऐन

वि.सं. १९०६ माघमा उनले ठूलो दलसहित शाही दूतका रूपमा युरोप यात्रा गरे। कलकत्तामा लर्ड डालहाउजीसँग भेटेपछि समुद्री मार्ग हुँदै इजिप्ट पुगे र त्यहाँबाट वि.सं. १९०७ जेठमा बेलायतको साउथ ह्याम्पटन ओर्लिए। बेलायत र फ्रान्समा सेनादेखि कारागारसम्झाइ प्रशासनको अध्ययन गरी बेलायती सत्तासँग निकटता कायम गर्ने नीति अङ्गाले। फर्केपछि उनले वि.सं. १९१० पुस ७ मा मुलुकी ऐन जारी गरे, जसले नेपालमा पहिलो पटक लिखित र संहिताबद्ध राष्ट्रिय कानुनको रूप लियो र समाज संरचनाअनुसार दण्ड–प्रणाली प्रणालीकरण भयो।

नेपाल–तिब्बत सन्दर्भ, सन्धिहरू र भूभाग फिर्ता

सन् १८४७ को बेत्रावती सन्धिपछि नेपाली सैनिक मिसन चीन पठाइएको थियो। वि.सं. १९०९ को पेकिङ प्रतिनिधिमण्डलका करिब ४०–४५ मध्ये एक्लै लेफ्टिनेण्ट भीमसेन राना/कुँवर मात्र फर्किएको उल्लेख छ; फर्कने समयबारे विवरणमा फरक पाइन्छ। त्यहाँ भोगेको अपमान र हैरानीको वर्णनपछि उनले तिब्बततर्फ सैन्य कारबाहीको निर्णय लिए र एक वर्षजति चलेको अन्तिम युद्ध थापाथली सन्धिबाट टुंगियो। सोबमोजिम तिब्बतलाई वार्षिक १०,००० रकम नेपाललाई तिराउने व्यवस्था बसालियो। उता बेलायती शासकहरू खुसी पार्दै उनीहरूले युद्धमा गुमेको तराई भागमध्ये राप्तीदेखि महाकालीबीच पर्ने बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर फिर्ता गराए, जुन ‘नयाँ मुलुक’ भनेर परिचित छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “जङ्गबहादुर राणा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). जङ्गबहादुर राणा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE

@misc{ne_170,
  title = {जङ्गबहादुर राणा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}