म्याग्दी जिल्ला गण्डकी प्रदेशको साविक धवलागिरी अञ्चलमा पर्ने, मध्यपहाडी भू-भागमा फैलिएको जिल्ला हो। यसको भूगोल २८º२०' देखि २८º४७' उत्तरी अक्षांश र ८३º०८' देखि ८३º५३' पूर्वी देशान्तरको बीचमा पर्दछ। प्रशासनिक केन्द्र बेनी हो। हाल १ नगरपालिका र ५ गाउँपालिका सहित ६ स्थानीय तह रहेको यस इकाइको कुल क्षेत्रफल २,२९७ वर्ग किलोमिटर छ। वर्तमान सिमाना २० गाविस गाभिएपछि कायम भएको बताइन्छ; सो मितिमा वि.सं. २०३१ र २०३२ बीच स्रोतहरूमा मतभेद छ।
भौगोलिक अवलोकन
जिल्ला उत्तर–दक्षिण औसत ६३ किमी लम्बाइ र पूर्व–पश्चिम औसत ३६.५ किमी चौडाइमा फैलिएको छ। भूरूपमा पहाडी प्रदेशको विशेषता स्पष्ट देखिन्छ, जहाँ उचाइ दायरामा ठूलो भिन्नता छ—उच्चतम स्थान करिब ८,१६७ मिटर र न्यूनतम ८१२ मिटर नापिएको छ। उत्तर–पश्चिमबाट दक्षिण–पूर्वतिर बग्ने म्याग्दी नदी यस क्षेत्रको जलप्रवाहको मेरुदण्ड हो। हिमाली भेग नजिक पर्ने धौलागिरी हिमाल आसपासका शृङ्खलाले उत्तर भाग rugged बनाएको छ, दक्षिणतर्फ पहाडी ढलान र नदीखोल्साको जालो घना छ।
सीमा र अवस्थिति
जिल्ला पूर्वतर्फ कास्की जिल्ला र पर्वत जिल्ला, पश्चिमतर्फ बागलुङ जिल्ला, डोल्पा जिल्ला तथा रुकुम जिल्लासँग, उत्तरतर्फ मुस्ताङ जिल्ला र डोल्पासँग, तथा दक्षिणतर्फ बागलुङसँग जोडिन्छ। अक्षांश–देशान्तरको सुस्पष्ट दायराले हिमालदेखि मध्यपहाडसम्मको पारिस्थितिक भिन्नता समेटेको देखिन्छ।
नामको व्युत्पत्ति र नदीनाला
जिल्लाको नाम प्रचलनमा रहेको कथनअनुसार, यस क्षेत्रमा उत्तर–पश्चिमबाट दक्षिण–पूर्वतर्फ बग्ने म्याग्दी नदीबाट परेको हो। नामको उत्पत्तिबारे दुई धारणा पाइन्छन्—एक, देवीको सय नाममध्ये ‘मङ्गला’बाट नदीको नाम प्रारम्भ भई कालान्तरमा अपभ्रंश हुँदै ‘म्याग्दी’ बनेको; अर्को, नदीको पुरानो नाम ‘माया’ रहेकाले त्यसको रूपान्तरण हुँदै ‘म्याङ्दी’ र त्यसपछि ‘म्याग्दी’ भएको। दुवै व्याख्या स्थानीय परम्परामा दर्ता छन्।
प्रशासनिक संरचना
जिल्लामा ६ स्थानीय तह छन्—१ नगरपालिका र ५ गाउँपालिका। ती तहहरू यसप्रकार छन्:
- बेनी नगरपालिका: केन्द्र बेनी बजार; जनसङ्ख्या ३२,६९७; क्षेत्रफल ७६.५७ वर्ग किमी; घनत्व ४३० प्रति वर्ग किमी।
- अन्नपूर्ण गाउँपालिका: केन्द्र पोखरेबगर; जनसङ्ख्या १२,३२३; क्षेत्रफल ५५६.४१ वर्ग किमी; घनत्व २२।
- धवलागिरी गाउँपालिका: केन्द्र घट्टेखोला; जनसङ्ख्या १२,६१६; क्षेत्रफल ५५६.४१ वर्ग किमी; घनत्व २३।
- मङ्गला गाउँपालिका: केन्द्र बाबियाचौर; जनसङ्ख्या १४,६८८; क्षेत्रफल ८९ वर्ग किमी; घनत्व १७०।
- मालिका गाउँपालिका: केन्द्र दरबाङ; जनसङ्ख्या १८,३३२; क्षेत्रफल १४७ वर्ग किमी; घनत्व १२०।
- रघुगङ्गा गाउँपालिका: केन्द्र पाखापानी; जनसङ्ख्या १५,७५३; क्षेत्रफल ३४९ वर्ग किमी; घनत्व ४५।
यी स्थानीय तहहरू विगतका गाविसहरूको समायोजनबाट बनेका हुन्। उदाहरणतः बेनी नगरपालिका पूर्वका अर्थुङ्गे, घतान, सिङ्गा, पुलाचौर, रत्नेचौर, ज्यामरुककोट, भकिम्ली र पात्लेखेत समेटेर बनेको हो। बाँकी गाउँपालिकाहरू पनि आफ्ना-आफ्ना पूर्व गाविसहरूको समावेशबाट गठन भएका हुन्।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
ऐतिहासिक रूपमा पर्वत राज्यको प्रभावक्षेत्र आजको म्याग्दी, डोल्पा जिल्ला, बागलुङ जिल्ला, पर्वत जिल्ला हुँदै मुस्ताङ जिल्लासम्म पुगेको भनाइ पाइन्छ। पौराणिक किवंदन्तीअनुसार, गलेश्वर आसपासको जडभरत गुफालाई ऋषि जडभरत र राजा रहुगणासँग जोडिन्छ, र यहाँको ‘राखु’ क्षेत्र रहुगणाको राजधानी ठानिएको पनि स्थानीय परम्परामा भेटिन्छ।
स्थानीय वंशावलीका अनुसार, वि.सं. १२४६ तिर कालु थापा क्षत्रीले ताकम केन्द्र बनाई थापा शासकहरूको राज्य स्थापना गरे, जसले करिब तीन शताब्दी शासन चलाएको भनिन्छ। थापा शासकहरू विभिन्न ठाउँमा विभाजित थिए—ज्यामरुककोट, ताकम, रुकुमकोट र पुलाचौर केन्द्रहरू चर्चित थिए। वि.सं. १५४५ तिर डिम्ब बम मल्लले थापा शासनलाई पराजित गरी ठूलो पर्वत राज्य विस्तार गरेको दाबी गरिएको छ। इतिहास सम्बन्धी कागजातका व्याख्याअनुसार, मल्ल राजाका करिब नौ पुस्ताले सम्हालेको देखिन्छ, जसमा कीर्तिबम मल्लको नाम विशेषतः उल्लेखित छ।
नेपाल एकीकरणको क्रममा, बहादुर शाहले पाल्पा जिल्लाका शक्तिसँग मिलेर पर्वत राज्यलाई आत्मसमर्पण गराई राज्य गाभिएको उल्लेख पाइन्छ। पछि राणा शासनको अवधिमा यो क्षेत्र पाल्पा प्रशासनअन्तर्गत रह्यो। वि.सं. १९८५ मा बागलुङमा ‘छोटी गौडा’ खडा भएपछि प्रशासनिक तथा न्यायिक काम त्यहीबाट हुँदै आएको बताइन्छ।
जिल्ला पुनर्संरचना र सीमा परिवर्तन
वि.सं. २०१५ को महानिर्वाचनमा यो क्षेत्र ७ नं. क्षेत्रमा परेको थियो। वि.सं. २०१८ को जिल्ला विभाजनबाट ‘म्याग्दी जिल्ला’ छुट्टै रूपमा स्थापित भई २१ गाउँ पञ्चायत समेटिएको उल्लेख छ। त्यसपछि वि.सं. २०३१–२०३२ तिर पर्वत र मुस्ताङबाट २० गाउँ पञ्चायत गाभिएपछि हालको सिमाना बनेको भनाइ पाइन्छ; यस वर्षबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। वि.सं. २०४८ पछिल्लो पुनर्संरचनामा ४० गाविस, ११ इलाका र २ निर्वाचन क्षेत्र भएको र वि.सं. २०५१ मा १ निर्वाचन क्षेत्र कायम गरिएको विवरण भेटिन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “म्याग्दी जिल्ला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q28624
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक १००/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “म्याग्दी जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). म्याग्दी जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
@misc{ne_66,
title = {म्याग्दी जिल्ला},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
