मायादेवी मन्दिर

मायादेवी मन्दिर नेपालको युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्र लुम्बिनीमा अवस्थित एक प्राचीन बौद्ध मन्दिर हो। यो लुम्बिनीको मुख्य मन्दिर हो, जसलाई परम्परागत रूपमा गौतम बुद्धको जन्मस्थल मानिन्छ। यो मन्दिर एक पवित्र पोखरी (पुष्करणी) र पवित्र बगैँचाको नजिकै रहेको छ। यस स्थलमा रहेका पुरातात्विक अवशेषहरूलाई पहिले सम्राट अशोकद्वारा निर्मित ईसापूर्व तेस्रो शताब्दीका इँटाका संरचनाहरूका रूपमा मानिन्थ्यो। सन् २०१३ मा यहाँ ईसापूर्व छैटौँ शताब्दीको काठको संरचना (काठको मन्दिर) फेला पारिएको थियो।

मायादेवी मन्दिर अवस्थित लुम्बिनी नेपालको लुम्बिनी प्रदेश अन्तर्गत रुपन्देही जिल्लामा अवस्थित एक बौद्ध तीर्थस्थल हो। यसलाई बौद्ध परम्परा अनुसार, ईसापूर्व ५६३ मा रानी महामायादेवीले सिद्धार्थ गौतमलाई जन्म दिएको स्थल मानिन्छ। सिद्धार्थ गौतमले ईसापूर्व ५२८ को आसपासमा बुद्धत्व प्राप्त गरी बौद्ध धर्मको स्थापना गरेका थिए। लुम्बिनी बुद्धको जीवनका प्रमुख घटनाहरूसँग जोडिएका अनेकौँ महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थलहरूमध्ये एक हो।

लुम्बिनीमा मायादेवी मन्दिरलगायतका पुराना मन्दिरहरू रहेका छन् भने विभिन्न देशका बौद्ध सङ्घ-संस्थाहरूको सहयोगमा निर्माण गरिएका नयाँ मन्दिरहरू सम्पन्न भइसकेका वा निर्माणको क्रममा रहेका छन्। यस पवित्र स्थलभित्र धेरै स्मारकहरू, गुम्बाहरू, एक सङ्ग्रहालय र लुम्बिनी अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान संस्थान पनि रहेका छन्। साथै, यहाँ पुष्करणी वा पवित्र पोखरी रहेको छ, जहाँ बुद्धकी आमाले उनलाई जन्म दिनुअघि अनुष्ठानिक स्नान गरेको र यहाँ नवजात बुद्धलाई पहिलो पटक स्नान गराइएको मानिन्छ। लुम्बिनी नजिकैका अन्य स्थलहरूमा, परम्परा अनुसार, अघिल्ला बुद्धहरूको जन्म भएको थियो, उनीहरूले परम ज्ञान प्राप्त गरेका थिए र अन्ततः आफ्नो पार्थिव शरीर त्याग गरेका थिए।

सन्दर्भ सामग्रीहरू

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मायादेवी मन्दिर।” नेपाली विश्वकोश, ७ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मायादेवी मन्दिर. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0

@misc{ne_550,
  title = {मायादेवी मन्दिर},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}