भक्तपुर दरबार क्षेत्र

भक्तपुर दरबार क्षेत्र (नेवारी: ख्वप लायकू) प्राचीन भक्तपुरका राजाहरूको शासकीय दरबार परिसरका रूपमा ख्यातिप्राप्त ऐतिहासिक–साँस्कृतिक स्थल हो। यो परिसर युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्रमा पर्ने महत्वपूर्ण सम्पदामध्ये एक मानिन्छ। समुद्री सतहभन्दा करिब १,४०० मिटर उचाइमा रहेको यस क्षेत्रको स्थान राजधानी काठमाडौँको पूर्वतर्फ १३ किलोमिटरमा पर्छ। परिसरभित्रका विभिन्न कक्ष, मन्दिर र चौतारीहरूको समष्टिगत पहिचानलाई सामान्यतः ‘भक्तपुर दरबार क्षेत्र’ नामले चिनिन्छ।

पचपन्नझ्याले दरबार

नेवारी भाषामा ‘ङेङापा झ्यः लायकू’ भनेर चिनिने पचपन्नझ्याले दरबारको निर्माण कार्य भूपतीन्द्र मल्लको शासनमा सुरु भएको थियो। यसको निर्माण समापन उनका छोरा रणजीत मल्लले नेपाल संवत् ८२८ (वि.सं. १७६५) मा गराए। दरबारको शिल्परचना र झ्याल–दरवाजाको कलात्मक संयोजनका कारण यो संरचनाले भक्तपुर दरबार क्षेत्रभित्र विशेष पहिचान बनाएको छ।

वत्सल्य देवी मन्दिर र घण्टी

परिसरमा रहेको वत्सल्य देवी मन्दिर ढुङ्गाको उत्कृष्ट कलाकौशलका कारण उल्लेखनीय मानिन्छ। मन्दिरकी मुख्य देवी वत्सल्य देवी हुन्, र यहाँ रहेको ठूलो चाँदीको घण्टी विशेष रूपमा प्रसिद्ध छ। स्थानीय धारणा अनुसार घण्टी बज्दा वरपरका कुकुरले प्रतिक्रिया जनाउने चलन सुन्न पाइन्छ। यो विशाल घण्टी रणजीत मल्लद्वारा सन् १७३७ मा प्रतिष्ठित गरिएको थियो। सो घण्टी दैनिक निषेधाज्ञा सम्बन्धी सूचना सुनाउन बजाइन्थ्यो, र प्रत्येक बिहान तलेजु भगवतीको पूजा गर्दा पनि बजाइने गरिन्छ।

साँस्कृतिक जीवन र पर्यटन

भक्तपुर दरबार क्षेत्र सांस्कृतिक तरंग, परम्परागत शिल्प तथा हस्तकलाको प्रत्यक्ष उपस्थिति देखिने स्थान हो। यसको ऐतिहासिक र कलात्मक आकर्षणका कारण, उपत्यकाका तीनै दरबार क्षेत्रमध्ये यहाँ अवलोकन गर्नेको संख्या उच्च रहेको मानिन्छ। युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्रमा पर्ने हैसियतले पनि यस स्थलको संरक्षण र पहिचानलाई थप सुदृढ बनाएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “भक्तपुर दरबार क्षेत्र।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). भक्तपुर दरबार क्षेत्र. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0

@misc{ne_286,
  title = {भक्तपुर दरबार क्षेत्र},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}