भक्तपुर नगरपालिका

भक्तपुर नगरपालिका (नेवारी: ख्वप; ऐतिहासिक नाम भादगाउँ) नेपालको भक्तपुर जिल्लाको प्रशासनिक केन्द्र तथा काठमाडौँ उपत्यकाको पूर्वी छेउमा रहेको शहरी इकाइ हो। यो सहर राजधानी काठमाडौँदेखि झन्डै १३ किलोमिटर (८.१ माइल) दूरीमा बसोबास केन्द्रित क्षेत्रमा फैलिएको छ। आकारका हिसाबले सानो भए पनि जनघनत्व उच्च छ, र यहाँ नेवार समुदायको प्रभुत्व छ। नेवारी परम्परा, कलाकौशल र खानपानको पहिचानले यस नगरलाई विशिष्ट बनाएको छ। २०७२ को महाभूकम्पमा यहाँ उल्लेख्य भौतिक क्षति भएको थियो।

भौगोलिक अवस्थिति र प्रशासन

भक्तपुर काठमाडौँ उपत्यकाको पूर्व भागमा अवस्थित भएकाले उपत्यकाका अन्य ऐतिहासिक नगरहरूसँग यसको सांस्कृतिक–भाषिक पृष्ठभूमि साझा छ। यो नगर भक्तपुर जिल्लाको सदरमुकामसमेत हो। राजधानीबाट निकटता, ऐतिहासिक बस्तीहरूको सघनता र साँघुरो सडक–पेटीका कारण यो सहर सानो क्षेत्रमै बाक्लो रूपमा बसिएको छ।

नाम–उत्पत्ति र पर्याय

शहरको नेवारी नाम "ख्वप" प्राचीन रूप "खोप्रिङ"बाट विकसित भएको मानिन्छ, जसमा "खो"को अर्थ पकाएको भात र "प्रिङ"को अर्थ गाउँ हुन्छ। "भक्तपुर" नामलाई खोप्रिङको संस्कृत रूपान्तरणका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। यसको सबैभन्दा पुरानो शिलालेखीय प्रयोगबारे मतभेद छन्—कसैले ९२८ को, कसैले ५९४ को लेख उल्लेख गर्छन्।

यसलाई कहिलेकाहीँ "भक्तग्राम" पनि भनिन्थ्यो, जसको हिन्दुस्तानी/खस रूपान्तर "भादगाउँ" व्यापक प्रचलनमा आयो। गोरखाली विजयपछि यो नाम झन् ठूला सन्दर्भमा प्रयोगित भयो। जुद्ध शमशेरको पालामा आधिकारिक नाम "भक्तपुर" कायम गरिएको भनाइ पाइन्छ। नेवारी सन्दर्भमा "भक्त" शब्दको अर्थ पकाएको भात पनि हुने जनश्रुति छ।

प्रारम्भिक बसोबास र लिच्छवि–पूर्व सन्दर्भ

लोककथाअनुसार उपत्यका कुनै समय विशाल ताल थियो, जसको पानी निकास भई समथर भू–रूप बनेको मानिन्छ। भूगर्भीय अध्ययनहरूले पनि विगतमा ताल भएकै तर्कलाई समर्थन गर्छन्। उपत्यका बसोबासयोग्य बनेपछि उर्वर माटोका किनाराहरूमा बस्तीहरू विकसित भए। गोपाल राज वंशावलीले गोपाल, महिषपाल र किराँत शासनको वर्णन गर्दछ, यद्यपि तीमध्येका प्रारम्भिक चरणबारे प्रत्यक्ष प्रमाण न्यून छन्।

भक्तपुर क्षेत्रमा लिच्छवि वंशकालीन शिलालेखहरू भेटिएका छन्। ५९४ को मितिका लेखहरू गोमारी र तुलाछे आसपास फेला परेका छन्, जसले त्यतिबेलाका बस्तीहरूका समृद्धि–अन्तर र "ग्राम" तथा "द्राङ्ग" वर्गीकरणको संकेत दिन्छन्। अर्को लेखमा दक्षिण–पश्चिमी भागतिर "माखोडुलुम" नामको अलग बस्तीको उल्लेख छ। यहाँको सबैभन्दा पुरानो ढुङ्गे धारा पनि लिच्छवि कालकै मानिन्छ।

स्थापना र मल्लकालीन उत्कर्ष

१४औँ शताब्दीका स्रोतहरूमा १२०२–१२२३ तिरका शासक आनन्ददेवले वरपरका साना बस्तीहरू एकीकृत गरी सहरको रूप दिएको श्रेय पाएको देखिन्छ। परम्पराअनुसार त्यतिबेला करिब १२,००० घरपरिवार थिए भन्ने विश्वास प्रचलित छ। उनले मध्यभागमा त्रिपुरा राजकुलको दरबार स्थापना गरे र नौ मातृका–मन्दिरको अवधारणाअनुसार केन्द्रमा त्रिपुरासुन्दरीलाई प्रतिष्ठापन गरिएको उल्लेख पाइन्छ।

त्यसपछिका आन्तरिक वंशीय द्वन्द्वले बाह्य शक्तिहरूको दखल निम्त्यायो। रुद्र मल्ल र उनकी दिदी देवलादेवीको विवाह–सम्बन्धमार्फत तिरहुतसँग सम्बन्ध सुधारिएको थियो, तर देवलादेवीको आगमनपछिका वर्षहरूमा दरबारभित्र अस्थिरता बढ्यो। १४०६ तिर जगतसिंहदेव सक्रिय रहेको अवधिमा बङ्गालतर्फबाट आक्रमण हुँदा भक्तपुरमा व्यापक लुटपाट र आगजनी भई सहर ठूलो मात्रामा ध्वस्त भएको वर्णन छ। त्यसपछिको पुनर्निर्माणले सहरको पुरानो भागको रेखाचित्र लामो समयसम्म जस्ताको तस्तै राख्यो।

१४२२ पछि जयस्थिति मल्ल र राजलदेवीको संयुक्त शासनमा एकता, प्रशासनिक सुधार र सांस्कृतिक उन्नति देखा पर्‍यो। जयस्थितिले नेवारी भाषालाई प्रशासन, साहित्य र धार्मिक प्रयोजनमा स्थापित गरेको श्रेय पाउँछन्। यक्ष मल्लको शासन समयमा सहरलाई खाडल, पर्खाल र मातृका–मन्दिरहरूको संरचनासँग मेल खाने गरी आठ ढोकाले बलियो बनाइएको थियो। १४८४ पछि उनका सन्तानबीचको विभाजनले रत्न मल्लद्वारा काठमाडौँतिर पृथकीकरण भयो र पूर्व राजधानीका रूपमा भक्तपुरमा राय मल्ल निरन्तरता पाए।

गोरखाली विजय र आधुनिक संक्रमण

वि.सं. १८२५ मा गोरखा राज्यका पृथ्वीनारायण शाहले भक्तपुर जितेपछि यो सहर एकीकृत राज्यमा समाभेश भयो। त्यसपछिका दशकमामा केन्द्रीय बेवास्ता र भौगोलिक पृथकताको प्रभावले अर्थतन्त्र र पूर्वाधारमा मन्दी आयो। १९९० को भूकम्पले अवस्थालाई झन् जर्जर बनायो। वि.सं. २०३५ पछि पर्यटन र जर्मनीको सहयोगमा चलाइएको भक्तपुर विकास परियोजनाका कारण पूर्वाधार र अर्थतन्त्रमा सुधार देखा पर्‍यो। अन्य नेवारी बस्तीहरूतुलनामा यहाँको धार्मिक अभ्यास मुख्यतः हिन्दूधर्मी छ, र नेवारी भाषाका विभिन्न बोलीहरू बोलिन्छन्।

संस्कृति, कला र पर्यटन

भक्तपुर नेवारी हस्तकला, माटाका भाँडाकुडा र परम्परागत पकवानका केन्द्रका रूपमा चर्चित छ; "जुजु धौ" यहाँको प्रख्यात मिठाई हो। सहरमा २०० भन्दा बढी परम्परागत नृत्य शैलिहरू प्रचलित भएकोले यसलाई "सङ्गीत–नृत्यको राजधानी" उपनामले पनि चिनिन्छ। बिस्का जात्रा र गाई जात्रा (सापारु)जस्ता पर्वले सांस्कृतिक जीवन चहकिलो बनाएका छन्। "न्यातापोल" पाँचतले मन्दिर (नेपाल संवत् नेपाल संवत् ८८२ मा सम्पन्न) र पूर्व शाही दरबार परिसर पर्यटक आकर्षणका केन्द्र हुन्। २०७१ मा ३,०१,०१२ आगन्तुकले यो सहरको भ्रमण गरेका थिए। यसको संरक्षणप्रति जोड दिइएकाले युनेस्कोले २०३५ देखि भक्तपुरलाई विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गरेको छ।

जनसांख्यिक विवरण

वि.सं. १८२५ तिर रणजित मल्लले रचेको गीतमा भक्तपुरमा १२,००० घरपरिवार भएको पाइन्छ। वि.सं. १९०६ पछिका वर्षहरूमा हेनरी एम्ब्रोस ओल्डफिल्डले करिब पचास हजार बासिन्दाको उल्लेख गरेका छन्। राष्ट्रिय जनगणना २०५८ अनुसार जनसङ्ख्या ७२,५४३ थियो। २०६८ मा यो सङ्ख्या ८१,७४८ पुग्‍यो, जसमा ४१,०८१ पुरुष र ४०,६६७ महिला थिए। २०७८ को नतिजामा ७९,१३६ बासिन्दा (पुरुष ३९,७५५; महिला ३९,३८१) र १८,९८७ घरपरिवार दर्ता भएका छन्। करिब ९०% जनसंख्या नेवार समुदायको रहेको बताइन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “भक्तपुर नगरपालिका।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). भक्तपुर नगरपालिका. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE

@misc{ne_100,
  title = {भक्तपुर नगरपालिका},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AD%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}