नेपालमा पर्यटन देशको सबैभन्दा ठूलो उद्योगका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ र विदेशी मुद्रा तथा राजस्व संकलनको मुख्य साधनका रूपमा वर्णित छ। उच्च हिमशृङ्खलादेखि बहुधार्मिक सांस्कृतिक परिसर, र विविध भू–जलवायु प्रणालीले यस क्षेत्रलाई विशिष्ट बनाएको छ। विश्वका सबैभन्दा अग्ला शिखरहरूमाथि चढाइ, ऐतिहासिक नगरीहरूको अवलोकन, र प्राकृतिक निकुञ्जमा वन्यजन्तु अवलोकन प्रमुख आकर्षण मानिन्छ।
भौगोलिक र सांस्कृतिक आकर्षण
हिमालयका उच्च शिखर र उनीहरूलाई घेरेका ट्रेकिङ मार्ग, रक चढाइका भित्ताहरू, तथा हिमतालहरूले साहसिक पर्यटक तान्छन्। सर्वाधिक अग्लो शिखर सगरमाथा नेपालमै रहेको उल्लेख पाइन्छ। उच्चतम शिखरको संख्या सम्बन्धी दाबीमा स्रोतहरूमा मतभेद छ; कतिपयले विश्वका शीर्ष १० मध्ये ८ नेपालमै रहेको भन्छन्, अन्यत्र सम्पूर्ण १० नै नेपालमा रहेको दाबी भेटिन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका पुरातन दरबार क्षेत्र र देवालयहरू, लुम्बिनीको बौद्धिक तीर्थ, र तिलौराकोट–कपिलवस्तु सम्बन्धी अवशेषहरू सांस्कृतिक अवलोकनका प्रमुख उदाहरण हुन्। नाम्चे बजार सगरमाथा क्षेत्रतर्फ जाने मुख्य प्रवेशद्वारका रूपमा परिचित छ।
विश्व सम्पदा र प्रमुख गन्तव्यहरू
नेपालमा युनेस्कोद्वारा सूचीकृत चार प्रमुख सम्पदा क्षेत्र छन्। तीमध्ये सांस्कृतिक रूपमा काठमाडौँ उपत्यका (१९७९) र लुम्बिनी (१९९७) सूचीकृत छन्। प्राकृतिक रूपमा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज (स्थापना १९७३; विश्व सम्पदा १९८४) र सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९७९) सूचीमा परेका छन्। सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जको क्षेत्रफल करिब १,१४८ वर्ग कि.मि. रहेको उल्लेख छ।
काठमाडौँ उपत्यकाभित्रका सात धरोहरमध्ये काठमाडौँ दरबार क्षेत्र, पाटन दरबार क्षेत्र, भक्तपुर दरबार क्षेत्र, पशुपतिनाथ, चाँगुनारायण, स्वयम्भूनाथ र बौद्धनाथ widely पर्यटकीय महत्त्वका स्थान हुन्। यसबाहेक नेपालले १५ वटा थप सम्पदा प्रस्ताव गरेको छ, जसमा पनौतीको मध्यकालीन वास्तु क्षेत्र, प्राचीन तिलौराकोट, मुक्तिनाथ उपत्यकाका गुफा–वास्तु, गोरखाको दरबार क्षेत्र, रामग्राम, खोकना, लो मान्थाङ, बज्रयोगिनी र साँखुका प्रारम्भिक बस्ती, कीर्तिपुरको मध्यकालीन वस्ती, रूरू क्षेत्रको ऋषिकेश हाता, नुवाकोट दरबार क्षेत्र, रामजानकी मन्दिर, तानसेन, सिंजा उपत्यका, र दैलेखेको भुर्ती मन्दिर क्षेत्र समेटिन्छन्।
पर्यटन गतिविधि र साहसिक खेल
यहाँका प्रमुख क्रियाकलापमा पर्वतारोहण, रक चढाइ, ट्रेकिङ र हाइकिङ समावेश छन्। यससँगै निम्न गतिविधि पनि प्रचलित छन्:
- माउन्टेन बाइकिङ र बञ्जी जम्पिङ
- चरा अवलोकन र हिमाली दृष्यावलोकन उडान
- प्याराग्लाइडिङ र हिमाली तातो हावाको गुब्बारा उडान
- र्याफ्टिङ, कायाकिङ, हल्का डुङ्गा चलाउँदै नदी–नाला अन्वेषण
- जंगल सफारी र वन्यजन्तु अवलोकन
आगन्तुक आगमन र संरचना
उपलब्ध तथ्यांकले आगमनमा उतार–चढाव देखाउँछ। २००७ मा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक ५२६,७०५ पुगेका थिए। २०१०–२०१२ अवधिमा वृद्धि देखियो, जसमा २०१२ मा कुल ८०३,०९२ आगन्तुक दर्ता भए र तीमध्ये ५९८,२०४ जनाले हवाईमार्ग प्रयोग गरे। २०१३ र २०१४ मा सानो गिरावट देखिए पनि २०१६ देखि २०१९ सम्म क्रमशः वृद्धि भई २०१९ मा १,१९७,१९१ पुगेको तथ्यांक छ। २०२० र २०२१ मा सङ्ख्या घटेपछि २०२२ मा ६१४,८६९ र २०२३ मा १,०१४,८७६ आगन्तुक पुगेका दर्ज छन्।
आगन्तुक संरचनामा २००८ का डाटाअनुसार ५५.९% एसियाबाट (१८.२% भारतबाट), २७.५% पश्चिमी युरोपबाट र ७.६% उत्तरी अमेरिकाबाट आएका थिए। सो वर्ष ३.२% अस्ट्रेलिया तथा प्रशान्त क्षेत्र, २.६% पूर्वी युरोप, १.५% केन्द्रीय तथा दक्षिण अमेरिका, ०.३% अफ्रिकाबाट र १.४% अन्य देशबाट आएका थिए। २००८ मा औसत बसाइँ ११.७८ दिन थियो। २०१५ को छोटो अवधि श्रेणीमा शीर्ष १० मूल–देश क्रमशः भारत (६६,९८४), श्रीलङ्का (४४,३६७), संयुक्त राज्य अमेरिका (४२,६८७), थाइल्यान्ड (३०,९५३), बेलायत (२९,७३०), चीन (१८,६१९), क्यानाडा (१८,११२), जापान (१७,६१३), फ्रान्स (१६,४०५) र जर्मनी (१६,४०५) रहेका थिए; सो वर्ष कुल आगमन ५३८,९७० थियो।
नीतिगत पहल र प्रवर्द्धन
पर्यटन क्षेत्रलाई गरिबी घटाउन र सामाजिक समानता प्रवर्द्धन गर्ने साधनका रूपमा पनि हेरिएको छ। सरकारले नेपाल पर्यटन वर्ष २०११ घोषणा गरी सो अवधिमा एक लाख विदेशी पर्यटक आकर्षित गर्ने अपेक्षा व्यक्त गरेको थियो। त्यसैगरी लुम्बिनी प्रवर्द्धनका लागि लुम्बिनी पर्यटन वर्ष २०१२ घोषणा गरिएको उल्लेख छ। तथ्यांक संकलन र प्रवर्द्धनमा नेपाल पर्यटन बोर्ड सक्रिय रूपमा संकेत गरिएको छ।
चुनौती र प्रभाव
२०१५ मा गएको भूकम्प शृङ्खलाले पर्यटन गतिविधि कम्तिमा अस्थायी रूपमा प्रभावित भएको उल्लेख पाइन्छ। त्यस्तै, आगमनमा देखिने वार्षिक उतार–चढावले बजार विविधीकरण, पूर्वाधार सुदृढीकरण र गन्तव्य व्यवस्थापनजस्ता क्षेत्रमा निरन्तर ध्यान आवश्यक रहेको संकेत गर्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “नेपालमा पर्यटन” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q1369577
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ८७/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालमा पर्यटन।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%A8। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपालमा पर्यटन. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%A8
@misc{ne_368,
title = {नेपालमा पर्यटन},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%A8}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
