शेरबहादुर देउवा

शेरबहादुर देउवा नेपालको बहुदलीय राजनीतिमा अग्रपङ्तिकाका व्यक्तित्व मानिन्छन्। उनी नेपाली काङ्ग्रेसका नेता हुन् र वि.सं. २०५२ मा संसदीय दलको नेतृत्व गर्दै पहिलो पटक प्रधानमन्त्री भएका थिए। स्रोतअनुसार उनले पाँच पटक प्रधानमन्त्री पद सम्हालेका बताइए पनि कतिपय भागमा चार पटक भएको दाबी भेटिन्छ; यस सम्बन्धमा स्रोतहरूमा मतभेद छ। पछिल्ला वर्षमा पार्टीको विशेष अधिवेशनले उनलाई पदबाट हटाएको निर्णय गरेपछि निर्वाचन आयोगले वैधता दिएको र सर्वोच्च अदालतले सो निर्णय सदर गरेको उल्लेख पाइन्छ।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

देउवा डडेल्धुरा जिल्लाको रुवाखोला क्षेत्रमा जन्मिएका बताइन्छ। उनी त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट राजनीतिशास्त्रमा एम.ए. गरेका हुन् र केही समय लन्डन स्कूल अफ इकोनमिक्समा रिसर्च फेलोको रूपमा आबद्ध रहे। उनका जीवनसाथी आरजु राणा देउवा हुन्। दुवैजना एक समय संविधानसभाका सदस्य रहेका थिए भन्ने उल्लेख स्रोतमा पाइन्छ।

विद्यार्थी आन्दोलन र प्रारम्भिक राजनीति

देउवाको राजनीतिक पदार्पण विद्यार्थी आन्दोलनबाट सुरू भएको मानिन्छ। उनी नेपाल विद्यार्थी सङ्घका संस्थापक सदस्य तथा प्रथम निर्वाचित सभापति भएका थिए। प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका क्रममा उनले करिब नौ वर्ष जेलजीवन भोगेको विवरण भेटिन्छ।

संसदीय निर्वाचना र प्रतिनिधित्व

वि.सं. २०४८, २०५१ र २०५६ का संसदीय निर्वाचनमा देउवा डडेल्धुरा जिल्ला क्षेत्र नं. १ बाट विजयी भए। त्यसयता, वि.सं. २०६४ र २०७० का संविधानसभा निर्वाचनमा उन्होंने डडेल्धुरा सँगै कञ्चनपुर जिल्ला र कैलाली जिल्लाबाट समेत विजयी भएको भनिन्छ। उनी केही समय गृहमन्त्रीसमेत रहे। माओवादी समस्याको समाधानका लागि गठित उच्चस्तरीय समितिको अध्यक्षको भूमिका उनले सम्हालेको उल्लेख छ।

पार्टी विभाजन र पुनर्मिलन

वि.सं. २०५९ मा आन्तरिक विवादका कारण देउवाले आफ्नै नेतृत्वमा नेपाली काङ्ग्रेस (प्रजातान्त्रिक) गठन गरेका थिए। पछि वि.सं. २०७४ अघि सो पार्टी नेपाली काङ्ग्रेसमै गाभियो र देउवा पार्टीभित्र वरिष्ठ नेताका रूपमा स्थापित भए। वि.सं. २०५१–५२ तिर संसदमा नेपाली काङ्ग्रेस दोस्रो भएकाले उनले प्रतिपक्षी दलको नेतृत्वसमेत गरेका थिए भन्ने विवरण स्रोतमा छ।

प्रधानमन्त्रीका कार्यकालहरू

देउवा वि.सं. २०५२ भदौ २६ मा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीको समर्थनमा पहिलो पटक प्रधानमन्त्री बने। सो समर्थन फिर्ता भएसँगै २०५३ फागुन २६ मा उनको सरकार समाप्त भयो। यही अवधिमा महाकाली सन्धि संसदबाट पारित गर्ने विषयले गम्भीर राजनीतिक बहस निम्त्यायो र नेकपा एमालेभित्र विभाजनसमेत देखा परेको उल्लेख पाइन्छ; केही विवादास्पद मुद्दाहरू सार्वजनिक चर्चामा परे।

दोस्रो पटक, वि.सं. २०५८ साउन ७ मा उनी प्रधानमन्त्री बने। तत्कालीन सुरक्षा अवस्थाका कारण आपतकाल घोषणा भयो र माओवादीविरुद्ध सेना परिचालन गरियो। दाङको घोराही सहितका आक्रमणहरूपछि सरकारद्वारा विद्रोहीलाई आतङ्ककारी घोषणा गरिएको थियो। संसदले आपतकाल नथप्ने तयारीसहित अविश्वास प्रस्ताव आउने संकेत बीच, उनले वि.सं. २०५९ जेठ ८ मा संसद विघटनको सिफारिस गरे।

तेस्रो पटक, वि.सं. २०६१ जेठ २१ मा देउवा पुनः प्रधानमन्त्री बने। चुनाव गराउने जिम्मेवारी दिइए पनि परिस्थितिले निर्वाचन हुन सकेन। राजा ज्ञानेन्द्रले २०६१ माघ १९ मा “असक्षम” ठहर गर्दै उनलाई पदबाट हटाए।

चौथो पटक, वि.सं. २०७४ जेठ २४ मा उनी पुनः प्रधानमन्त्री निर्वाचित भए। सो सरकारलाई विभिन्न दलहरूको समर्थन थियो, प्रमुख साझेदारमध्ये माओवादी केन्द्र रह्यो। प्रतिनिधि सभा निर्वाचनअघि माओवादी केन्द्र र एमालेबीच सहकार्य घोषणा भएपछि, देउवाले सो दलका मन्त्रीहरूलाई जिम्मेवारीविहीन बनाएका थिए।

पाँचौँ पटक, वि.सं. २०७८ मा संविधानको धारा ७६(५) बमोजिम १ सय ४९ सांसदको समर्थनका आधारमा सर्वोच्च अदालतको परमादेशपछि देउवा प्रधानमन्त्री नियुक्त भए।

विवाद, कानुनी निर्णय र पछिल्लो अवस्था

संसद विघटनको सिफारिसपछि देउवा पार्टीबाट निष्कासित भए र नयाँ दल गठनमा पुगे। पछि पुनर्मिलन भयो। पछिल्लो चरणमा, विशेष अधिवेशन मार्फत देउवालाई हटाउने निर्णय भएको उल्लेख छ। सो निर्णयलाई निर्वाचन आयोगले वैध ठहर गर्‍यो र सर्वोच्च अदालतले सदर गर्‍यो। देउवाले सो फैसलाको पुनरावलोकनका लागि निवेदन दिएको पनि स्रोतले बताउँछ।

निर्वाचनपछिको भूमिका र ताजा उपलब्धि

वि.सं. २०७९ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा देउवा डडेल्धुरा क्षेत्र नं. १ बाट २५,५३४ मत ल्याई विजयी भए। उनका निकटतम प्रतिद्वन्द्वी सागर ढकालले १२,४९२ मत पाए। त्यसपछिको आन्तरिक चुनावमा उनी नेपाली काङ्ग्रेस संसदीय दलको नेतामा ६४ मतले निर्वाचित भए, जहाँ प्रतिस्पर्धी गगन थापाले २५ मत ल्याएका थिए।

अन्य प्रसङ्ग

एक अवसरमा, देउवा सवार रहेको उडानले इन्धन सम्बन्धी कारण देखाउँदै गौतमबुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा छोटो समयका लागि आकस्मिक अवतरण गरेको विवरण भेटिन्छ। उनी सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयको कार्यक्रमका लागि प्रस्थान गरेका थिए, र केही समयपछि उडान निरन्तर भएको बताइएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “शेरबहादुर देउवा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%89%E0%A4%B5%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). शेरबहादुर देउवा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%89%E0%A4%B5%E0%A4%BE

@misc{ne_210,
  title = {शेरबहादुर देउवा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%89%E0%A4%B5%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}