बाबुराम भट्टराई

बाबुराम भट्टराई नेपालका पूर्व प्रधानमन्त्री र समसामयिक समाजवादी धाराका अगुवा राजनीतिज्ञ मानिन्छन्। उनी हाल नेपाल समाजवादी पार्टीका अध्यक्ष हुन्। यसअघि उनी एकीकृत नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी)का वरिष्ठ नेता तथा उपाध्यक्ष रहेकाले नेपालको सशस्त्र द्वन्द्व र त्यसपछिको शान्ति–संक्रमणमा निर्णायक पात्रका रूपमा चिनिए। पछिल्ला वर्षहरूमा उनले प्रजातान्त्रिक समाजवादको मार्ग स्वीकार गरेको उल्लेख पाइन्छ।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

भट्टराईको जन्म वि.सं. २०११ असार ४ मा गोरखा जिल्लाको खोप्लाङ गाउँमा भयो। उनका पिता भोजप्रसाद भट्टराई र आमा धर्मकुमारी भट्टराई हुन्। बाल्यकालमा गाउँकै सेवानिवृत्त सैनिक भक्तबहादुर भुजेलबाट अनौपचारिक शिक्षा लिएर उनले स्थानीय विद्यालयमा माध्यमिक तहसम्म पढे, त्यसपछि अमृत साइन्स क्याम्पसमा अध्ययन जारी राखे।

उनी चण्डीगढमा कोलम्बो योजना छात्रवृत्तिमा सन् १९७७ (ईस्वी) मा वास्तुकलामा स्नातक भए। त्यही अवधिमा उनी अखिल भारतीय नेपाली विद्यार्थी सङ्घका संस्थापक अध्यक्ष बने। पछि दिल्लीस्थित योजना तथा वास्तुकला विद्यालयबाट स्नातकोत्तर गरे र जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयबाट वि.सं. २०४२ मा विद्यावारिधि हासिल गरे, जसले नेपालको अल्पविकास र क्षेत्रीय संरचनाको विषयमा मार्क्सवादी दृष्टिकोणबाट अध्ययन प्रस्तुत गर्थ्यो। उनको विवाह हिसिला यमीसँग भएको छ र उनीहरूकी एक छोरी मानुषी छिन्।

भूमिगत आन्दोलन र ४०-बुँदे राजनीतिक माग

वि.सं. २०५२ माघ २१ मा भट्टराईले तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा नेतृत्वको सरकारसमक्ष ४० बुँदाको मागपत्र पेश गरे, जसमा ‘राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र जीविकोपार्जन’सँग सम्बन्धित प्रावधानहरू समेटिएका थिए। इसमें विदेशी पूँजीको वर्चस्व नियन्त्रण र सन् १९५० को नेपाल–भारत सन्धि, १९५० पुनरावलोकन/खारेजी जस्ता एजेन्डा थिए। उक्त माग सम्बोधन नभएपछि २०५२ फागुन १ देखि माओवादी नेतृत्वमा सशस्त्र द्वन्द्व सुरु भएको मानिन्छ।

जनयुद्ध, शान्ति प्रक्रिया र सत्ता प्रवेश

एक दशकभन्दा बढी चलेको द्वन्द्वले ठूलो मानवीय क्षति पुर्‍यायो, र करिब १७,००० भन्दा बढीको मृत्यु भएको उल्लेख पाइन्छ। वि.सं. २०६२ मङ्सिर ७ मा माओवादी र सातदलीय गठबन्धनबीच १२ बुँदे सहमति भयो, जसले राजतन्त्रविरुद्धको संयुक्त आन्दोलनको आधार तयार गर्‍यो। २०६३ वैशाख १३ मा ९० दिनको युद्धविराम घोषणा गरिएपछि राजनीतिक संवाद तीव्र भयो र २०६३ मङ्सिर ५ मा गिरिजाप्रसाद कोइराला र पुष्पकमल दाहालबीच विस्तृत शान्ति सम्झौतामा हस्ताक्षर भई युद्ध औपचारिक रूपमा समाप्त भयो।

यही प्रक्रियाले २०६४ को संविधान सभा निर्वाचनतर्फ देशलाई डोर्‍यायो। भट्टराई गोरखा १ बाट निर्वाचित भई निर्वाचनपछि बनेको मन्त्रिपरिषद्मा अर्थमन्त्री भए। द्वन्द्वपछिका वर्षहरूमा माओवादी शीर्ष नेतृत्वमा शक्ति बाँडफाँडका विषयमा मतभेद देखा परे पनि, पार्टीभित्र उनको प्रभाव दीर्घकालसम्म कायम रह्यो।

प्रधानमन्त्री पद र सरकार परिवर्तन

वि.सं. २०६८ भदौतिर भट्टराई नेपालको ३६औँ प्रधानमन्त्री बने। सो मितिको दिनाङ्कबारे ११ वा १२ भदौको उल्लेख देखिन्छ, जसमा स्रोतहरूमा मतभेद छ। उनकाे सरकार साना र मध्यम आकारका दलहरूको समर्थनमा बनेको थियो र २०६९ चैत १ सम्म कायम रह्यो।

संविधान निर्माणमा उत्पन्न गतिरोधबीच पहिलो संविधान सभा विघटन भएपछि, अन्तरिम सरकारको प्रमुखमा खिलराज रेग्मी नियुक्त भए र २०७० मङ्सिर ४ मा दोस्रो संविधान सभा निर्वाचन सम्पन्न भयो। त्यसअघि २०६९ फागुन ३० मा भट्टराईले पद तथा पार्टीका सबै जिम्मेवारीबाट राजीनामा दिएका थिए।

दल निर्माण, एकीकरण र हालको भूमिका

दलीय पुनर्संरचनातर्फ उन्मुख हुँदै उनले २०७३ असार २८ मा नयाँ शक्ति पार्टी, नेपाल स्थापना गरे। यस दलले पछि सङ्घीय समाजवादी फोरम, नेपालसँग एकीकरण गरी समाजवादी पार्टी, नेपाल गठन गर्‍यो। एकीकरणको मितिबारे २०७६ वैशाख १४ र २०७६ वैशाख २३ दुवै मिति भेटिन्छन्, यसमा पनि स्रोतहरूमा भिन्नता छ।

पछिल्लो चरणमा समाजवादी पार्टी, नेपाल र राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपाल मिलेर जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल बने। आन्तरिक मतभेदका कारण छुट्टिएपछि भट्टराई २०७९ साउन १२ मा नेपाल समाजवादी पार्टी गठनतर्फ गए। सो दलले २०७९ को प्रतिनिधि सभा चुनावमा एकीकृत नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी) केन्द्रसँग सहकार्य गरी उसकाे चुनाव चिन्ह प्रयोग गरेको उल्लेख पाइन्छ।

निर्वाचन गतिविधि र निर्णय

वि.सं. २०६४ मा गोरखा १ बाट संविधानसभा सदस्य निर्वाचित भई उनले राष्ट्रिय राजनीतिमा आफ्नो जनाधार देखाए। प्रतिनिधि सभा निर्वाचन २०७४ मा नयाँ शक्ति पार्टीको तर्फबाट प्रतिस्पर्धा गरी उनी विजयी भए। २०७९ को निर्वाचनमा उनले उम्मेदवारी नदिने निर्णय गरे र उक्त अवधिमा गोरखा २ बाट माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल विजयी भए।

वैचारिक रूपान्तरण

राजनीतिक जीवनको सुरुमा भट्टराई वामपन्थी क्रान्तिकारी धारामा सक्रिय रहे। शान्ति प्रक्रियापछि उनले बहुदलीय प्रतिस्पर्धा, मानव अधिकार र प्रेस स्वतन्त्रताप्रतिको प्रतिबद्धता जोडिने सहमतिहरूमा भूमिका खेले। पछिल्ला अभिव्यक्तिहरूमा उनले प्रजातान्त्रिक समाजवादलाई मार्गदर्शक रूपले स्वीकार गरेको उल्लेख भेटिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बाबुराम भट्टराई।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). बाबुराम भट्टराई. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88

@misc{ne_211,
  title = {बाबुराम भट्टराई},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}