जाजरकोट जिल्ला कर्णाली प्रदेशमा पर्ने नेपालको एक जिल्ला हो, जसको प्रशासनिक केन्द्र खलङ्गा हो। यस इकाइको क्षेत्रफल २,२३० वर्ग किलोमिटर (८६० वर्ग माइल) दर्ता गरिएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जनसङ्ख्या १,८९,३६० बताइए पनि केही अभिलेखमा १,८९,३६५ अंकित भएकाले स्रोतहरूमा मतभेद छ। ऐतिहासिक सन्दर्भमा यस क्षेत्रलाई बाईसे राज्यमध्येको एक शक्तिकेन्द्रका रूपमा चर्चा गरिएको पाइन्छ।
स्थान र भौगोलिक रूपरेखा
जिल्ला देशको उत्तर–पश्चिमी भेगमा पर्ने नेपालको कर्णाली प्रदेशको भाग हो। प्रशासनिक तथा सेवा–व्यवहारको केन्द्र खलङ्गा बजार भएको यो क्षेत्र समशितोष्ण प्रकृतिको हावापानीले प्रभावित छ। स्थलाकृतिको विविधताबीच बस्ती र सेवा केन्द्रहरू सडक सञ्जालसँग जडित स्थानीय तहका मुख्यालय वरिपरि विकसित छन्।
नामकरण
स्थानीय जनश्रुति अनुसार ‘जाजरकोट’ नाम ‘झारकोट’ शब्दको रूपान्तर हो। अघिल्ला कालमा आसपास घना झाडी फैलिएको र बीच भागमा किल्लाजस्तै आकृतिको डाँडा रहेको कथन छ; त्यही परिवेशबाट ‘झार’ र ‘कोट’ जोडिएको नाम क्रमशः उच्चारण र प्रयोगमा फेरिएर आजको नाम बनेको मानिन्छ।
इतिहास
पौराणिक–ऐतिहासिक कागजातहरूमा सिंजा उपत्यकामा खस समुदायका मल्ल राजाहरूले ठूलो राज्य स्थापना गरेको र आजको जाजरकोट क्षेत्र सोही शासनको हिस्सामा परेको विवरण पाइन्छ। धेरै पुस्ताको शासनपछि ई.सं. १८३३ तिर जुम्ला जिल्ला केन्द्रित राज्य विभाजित भई बाईसे–चौबिसे पृथक–पृथक शक्तिहरू उदाएको भनाइ छ। सो प्रसङ्गमै शक संवत १३००–१४५५ आसपासमा भेरी नदीको पश्चिमी किनारको जगतीपुरलाई आधार बनाएर जगतीसिंह नामक शासकले जाजरकोटमा राज्य सञ्चालन गरेको उल्लेख भेटिन्छ; यद्यपि यी मिति–सम्बन्धी सन्दर्भहरू एकआपसमा मिल्दैनन् भन्ने संकेत पनि देखिन्छ। केही इतिहासकारले यस राजकीय एकाइको सिमाना उत्तरतिर जुम्लासम्म, दक्षिणतिर गङ्गासम्म, पश्चिमतिर दैलेखतर्फ र पूर्वतिर गण्डकी नदीसम्म फैलिएको वर्णन दिएका छन्। पृथ्वी नारायण शाहको एकीकरणकालमा जाजरकोटलाई आक्रमणविना पृथक मान्यता दिएको तथा वि.सं. २०१७ को ‘राज्य–रजौटा ऐन’ लागु भएपछि पनि जाजरकोटी राजाको औपचारिक अस्तित्व केही समयसम्म दर्तामा देखिने अभिलेख उद्धृत गरिएको छ।
जनसाङ्ख्यिकी प्रवृत्ति
इतिहासिक जनगणनामा वि.सं. २०३८ मा ९९,३१२, २०४८ मा १,१३,९५८, २०५८ मा १,३४,८६८, २०६८ मा १,७१,३०४ र २०७८ मा करिब १,८९,३६५ जनसङ्ख्या अभिलेख गरिएको देखिन्छ। २०७८ को तथ्याङ्कअनुसार ५ वर्षमुनिका बालबालिका ११.४१% छन्। सोही वर्षमा साक्षरता दर ७५.५०% र लिङ्ग अनुपात प्रति १००० पुरुषमा १०१३ महिला दर्ता भएको छ। नगर क्षेत्रमा बसोबास गर्नेको हिस्सा ५५.२९% (१,०४,६९१) रहेको उल्लेख पाइन्छ।
जाति, भाषा र धर्म
जातीय संरचनामा खस मूलका समष्टि समूहहरू मिलेर करिब ९०% हिस्सा ओगट्ने उल्लेख छ; तीमध्ये क्षेत्री ३९% र ‘खस दलित’ समूह २९% भएको तथा मगर समुदायको जनभाग ९% पुगेको तथ्याङ्क प्रस्तुत गरिएको छ। भाषिक दृष्टिले २०७८ को गणनामा ९८.३५% ले नेपाली भाषा पहिलो भाषा मानेका छन्। धार्मिक संयोजनमा हिन्दू धर्म ९८.६५%, बौद्ध धर्म ०.९३% र अन्य वा नखुलेका समूह ०.४२% दर्ता भएका छन्।
प्रशासनिक विभाजन
जिल्लामा ७ वटा स्थानीय तह कायम छन्, जसमा ३ नगरपालिका र ४ गाउँपालिका पर्छन्। प्रमुख एकाइहरूको संक्षिप्त विवरण निम्नानुसार छ:
- भेरी नगरपालिका: १३ वडा; केन्द्र खलङ्गा। समावेश क्षेत्रहरूमा खलङ्गा, पुन्मा, जगतीपुर र भुर पर्दछन्। जनसङ्ख्या ३७,८९२; क्षेत्रफल २१९.७७ वर्ग किमि; घनत्व १७०।
- छेडागाड नगरपालिका: १३ वडा; केन्द्र कार्कीगाउँ। साल्मा, दसेरा, सुवानाउली, झाप्रा, कार्कीगाउँ र पजारु (वडा ३–९) समेटिन्छन्। जनसङ्ख्या ३७,८७७; क्षेत्रफल २८४.०२; घनत्व १३०।
- नलगाड नगरपालिका: १३ वडा; केन्द्र खगेनकोट। डाँडागाउँ, लहँ, खगेनकोट, रग्दा र भगवती टोल समावेश छन्। जनसङ्ख्या २८,९२२; क्षेत्रफल ३८७.४४; घनत्व ७५।
- शिवालय गाउँपालिका: ९ वडा; केन्द्र सिमा। सिमा, थालारैकर र जुँगाथापाचौरलाई समेटेको। जनसङ्ख्या १४,७७६; क्षेत्रफल १३४.२६; घनत्व ११०।
- बारेकोट गाउँपालिका: ९ वडा; केन्द्र नायकबाडा। रामिडाँडा, रोकायागाउँ, नायकबाडा र सक्ला समेटिएको। जनसङ्ख्या २२,००५; क्षेत्रफल ५७७.०५; घनत्व ३८।
- जुनीचाँदे गाउँपालिका: ११ वडा; केन्द्र मजकोट। मजकोट, गर्खाकोट, दह र कोर्ताङ समावेश। जनसङ्ख्या २३,७७१; क्षेत्रफल २७३.९७; घनत्व ८७।
- कुसे गाउँपालिका: ९ वडा; केन्द्र ढिमे। टालेगाउँ, अर्छानी, ढिमे, पैंक र पजारु (वडा १–२) समेटिन्छन्। जनसङ्ख्या २३,०५८; क्षेत्रफल २७३.९७; घनत्व ८४।
हवामान र बासोबास
जिल्लामा समशितोष्ण प्रकृतिको मौसम प्रबल छ, जसले कृषि, बस्ती र आवागमनको ढाँचा निर्देशित गरेको देखिन्छ। नगर र ग्रामीण तहबीच जनसङ्ख्या वितरण असमान भए पनि सेवाहरू क्रमशः स्थानीय मुख्यालयहरूमा केन्द्रित भएका छन्।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “जाजरकोट जिल्ला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q29430
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९३/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “जाजरकोट जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). जाजरकोट जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
@misc{ne_85,
title = {जाजरकोट जिल्ला},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
