कास्की जिल्ला गण्डकी प्रदेशअन्तर्गत पर्ने, प्राकृतिक सुन्दरता र पर्यटकीय सम्भावनाका लागि चर्चित जिल्ला हो। यसलाई अन्नपूर्ण हिमशृङ्खला र माछापुच्छ्रे हिमालद्वारा उत्तरतर्फबाट आधुनिक हिमाली पृष्ठभूमि प्राप्त छ। सदरमुकाम पोखरा रहेको यो जिल्ला काठमाडौँदेखि करिब २०० किलेमिटर पश्चिमतर्फ पर्छ र यसको कुल क्षेत्रफल २०१७ वर्ग किमि. उल्लेख गरिएको छ।
अवस्थिति, सीमाना र भू–ऊचाइ
जिल्लाको भौगोलिक दायरा करिब वृत्ताकृत छ, जसको पूर्व–पश्चिम र उत्तर–दक्षिण फैलावट करिब ७० किमि. हवाई दूरीमा पुग्छ। यसको भौगोलिक दšina २८°०६’–२८°३६’ उत्तर अक्षांश र ८३°४०’–८४°१२’ पूर्व देशान्तरभित्र पर्दछ। सीमाना पूर्वमा लमजुङ, पश्चिममा स्याङ्गजा र पर्वत, उत्तरमा मनाङ र म्याग्दी, तथा दक्षिणमा स्याङ्गजा र तनहुँसँग जोडिन्छ। मादी नदी किनारको तल्लो भाग करिब ४५० मि., सेती नदीको कोत्रे गल्छी करिब ५५० मि. र मोदीतर्फ बिरेठाँटी नजिक करिब ९५० मि. उचाइमा जिल्लाका न्यून भाग भेटिन्छन्। उत्तरतर्फ स्थायी हिमले ढाकिएका धुराहरू अवस्थित छन्, जहाँ ७,००० मि.भन्दा माथिका ११ शिखर उल्लेख गरिएको छ; तीमध्ये अन्नपूर्ण प्रथम (८,०९१ मि.) उत्तर–पश्चिम सिमानामा पर्दछ। माछापुच्छ्रे हिमाल जिल्लाको उत्तरी–मध्य भागतर्फ अवस्थित छ, यसको उचाइ सम्बन्धी विवरणहरूमा स्रोतहरूबीच भिन्नता देखिन्छ।
भू–आकृति र भू–संरचना
कास्की मध्यम पहाडी पर्यावरणीय क्षेत्रमा परेपनि, जिल्लाभित्र उच्च हिमाली भू–भाग व्यापक छ, जसका कारण भू–आकृतिमा तीव्र भिन्नता भेटिन्छ। भू–संरचनाका आधारमा जिल्लालाई विभिन्न समूहमा व्याख्या गरिएको छ।
उच्च हिमाली पत्रे तथा रूपान्तरित चट्टान क्षेत्र
समुद्र सतहबाट करिब ४,००० मि. भन्दा माथि पर्ने भाग सधैं हिउँले आवृत देखिन्छ। यहाँ उच्च हिमाली चट्टानी संरचना प्रबल छ र कडा हिउँ–सम्बद्ध प्रक्रियाहरू सक्रिय हुन्छन्।
घनपोखरा समूह
यो अत्यन्त संवेदनशील भू–बनोटमा पर्ने क्षेत्र हो। करिब १,५००–२,००० मि. उचाइको पूर्व–पश्चिम पेटीमा प्रमुख भौगोलिक जोर्नी पर्ने भएकाले पहिरो र भूकम्पजन्य जोखिम उच्च मानिन्छ, ठूला निर्माणका लागि सावधानी आवश्यक ठानिन्छ।
नागडाँडा समूह
घनपोखरा समूहको दक्षिणमा अवस्थित यो क्षेत्रमा कमजोर चट्टान प्रबल छन्। वर्षा धेरै हुने भएकाले पहिरोका सम्भावना बढी रहने उल्लेख पाइन्छ।
सेती समूह
मुख्यतः पोखरा उपत्यकामा देखिने, प्राचीन कालमा उत्तरतर्फबाट ठूलो बाँध फुटेपछि रोडा–गिटी निक्षेप थुप्रिएर बनेका टार तथा गरा क्षेत्र यस समूहअन्तर्गत पर्छन्। यसको उपसमूहगत भिन्नता र भ्वाङ बन्ने क्रियाकलापका आधारमा बस्ती योजना सम्बन्धी प्राविधिक सिफारिस गरिएका छन्।
अन्य समूह र भू–आकृतिगत तह
दक्षिण र पश्चिमतर्फ फिलाइट समूहका चट्टान प्राबल्यसहित तुलनात्मक स्थिर पहाडी भाग भेटिन्छन्। भू–आकृतिका दृष्टिले, औपचारिक रूपमा तीन तह ठहरिन्छ: (क) करिब ३,५०० मि. माथिको उच्च हिमाली भाग, जहाँ केही भागमा भोजपत्र, धूपी र काँडे झाडी भेटिन्छन्; (ख) मध्य पहाडका भिराला पाखा र डाँडाकाँडा, जहाँ पुराना बस्ती र खेती केन्द्रित छन्; (ग) फेदी तथा नदी–किनारका मैदानी उपत्यका, जहाँ नदीय निक्षेपले माटो उर्वर बनाएको छ तर बाढी र कटानको जोखिम उच्च छ। विगतमा रोगको प्रकोपले यी फेदीका बस्ती विरल थिए, हाल यातायात र शहरी प्रभावसँगै जनघनत्व बढेको छ।
जलस्रोत, तालतलैया र हावापानी
जिल्ला सेती गण्डकी नदी प्रणालीभित्र पर्छ र सेती, मोदी नदी र मादी नदी मुख्य धारा हुन्। अन्य प्रमुख खोलामा कोत्रे, मर्दी, काली, विजयपुर, सर्दी, काहुँ, हर्पन, फुस्रे र इंदी समावेश छन्। तालतलैयामध्ये फेवाताल (करिब १५ वर्ग किमि.), बेगनास ताल (करिब १० वर्ग किमि.) र रूपा ताल (करिब १ वर्ग किमि.) उल्लेखनीय छन्। सेतीको गहिरो गल्छी, पोखरा उपत्यकाका टार तथा पाताले छाँगो (डेभिज फल) यहाँका पृथक प्राकृतिक आकर्षण हुन्। जिल्लामा ५३ झोलुङ्गे पुल रहेका, जसमा ४ ले लमजुङसँग सिधा जोड कायम गर्छन्।
हावापानी समशीतोष्णदेखि शीतोष्ण दायरा भित्र छ। पोखरा मौसम केन्द्रमा अधिकतम तापक्रम ३७.४°से (८ अप्रिल १९७५) र न्यूनतम १.८°से (१३ जनवरी १९७०) दर्ता भएको छ। एकै दिन पर्ने वर्षाको उच्चतम मात्राको रेकर्ड १८ अगस्ट २००१ का लागि ३५७ उल्लेख गरिएको छ। लुम्ले क्षेत्र कास्कीभित्र सबैभन्दा बढी वर्षा हुने स्थानका रूपमा दर्ता छ।
प्रशासनिक संरचना र राजनीतिक प्रतिनिधित्व
जिल्लाको सदरमुकाम पोखरा हो, जो हाल पोखरा महानगरपालिकाको केन्द्र समेत हो। प्रतिनिधि सभाका लागि ३ निर्वाचन क्षेत्र छुट्याइएको उल्लेख छ। स्थानीय तह सम्बन्धी विवरणमा स्रोतहरूबीच फरक देखिन्छ; केही वर्णनमा ३ गाउँपालिका भनिए पनि, विस्तृत सूचीअनुसार कास्कीमा ५ तह छन्—१ महानगरपालिका र ४ गाउँपालिका: अन्नपूर्ण गाउँपालिका, रुपा गाउँपालिका, माछापुच्छ्रे गाउँपालिका र मादी गाउँपालिका (साथै पोखरा महानगरपालिका)।
जनसङ्ख्या, शहरी केन्द्र र पर्यटन
राष्ट्रिय जनगणना वि.सं. २०७८ अनुसार कास्कीमा कूल ६,००,०५१ जनसङ्ख्या दर्ता छ, जसमा २,९२,७९१ पुरुष र ३,०७,२६० महिला रहेका छन्। क्षेत्रफल र जनसङ्ख्याका आधारमा, ७५ जिल्ला मध्ये कास्की क्रमशः २७औँ र २३औँ स्थानमा परेको उल्लेख छ। प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरूमा पोखरा, लेखनाथ, गगनगौँडा, सिसुवा र हेम्जा परेका छन्।
जिल्ला परम्परागत र आधुनिक पर्यटक दुवैका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। धार्मिक स्थलमा विन्ध्यवासिनी, तालबाराही, भद्रकाली, गुप्तेश्वर महादेव, नारायणथान, राधाकृष्ण, भगवती, कास्कीकोट मन्दिर, पञ्चासे र शान्ति स्तूप उल्लेखनीय छन्। प्राकृतिक र दृश्यावलोकनका थलोमा फेवाताल, बेगनास र रूपाताल, सेती नदी, महेन्द्र गुफा, पाताले छाँगो, तथा ग्राम–पर्यटनका गन्तव्य घान्द्रुक, धम्पुस र सराङ्गकोट समावेश छन्; अन्नपूर्ण हिमशृङ्खलाको पदताली मार्ग र आधार शिविरसमेत यसै कास्कीको आकर्षणको हिस्सा मानिन्छ।
नामाकरण र ऐतिहासिक सन्दर्भ
जिल्लाको नामको उत्पत्तिबारे विभिन्न धारणा भेटिन्छन्। एक कथनअनुसार यो भू–भाग कश्यप ऋषिको तपोभूमि रही "काश्यपकुट्ट" वा सम्बन्धित आयुर्वैदिक ग्रन्थ "कास्यप सिहंता"सँग जोडिँदै अपभ्रंश भएर कास्की बनेको भनिन्छ। अर्को धारणा अनुसार खनिज स्रोतको भण्डारलाई "काष" भन्ने भाषिक प्रचलनबाट "काषकी" हुँदै कास्की रहन गयो भन्ने मत छ। भाषाविद्हरूले गुरुङ (तामु) भाषामा "कास"ले कछाड र "शिव"ले लगाउने भन्ने अर्थबाट "कास शिव" खिइँदै कास्की बनेको सम्भावना पनि प्रस्तुत गरेका छन्; यद्यपि यीमध्ये कुनै मतको ठोस प्रमाणिकरण देखिँदैन। ऐतिहासिक दृष्टिले कास्कीडाँडा र कास्कीकोटसहितको यो क्षेत्र सोह्रौँ शताब्दीमा कुलमण्डन शाहको शासनाधीन रहेको र वि.सं. १८४२ जेठतिर राजा सिद्ध नारायण शाहको कालमा नेपाल एकीकरण प्रक्रियामा समावेश भएको उल्लेख पाइन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “कास्की जिल्ला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q28436
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९४/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कास्की जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). कास्की जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
@misc{ne_63,
title = {कास्की जिल्ला},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
