नेपालका संरक्षित क्षेत्रहरूको सूची

नेपालका संरक्षित क्षेत्रहरूको सूचीमा राज्यद्वारा घोषणा गरिएका राष्ट्रिय निकुञ्ज, संरक्षण क्षेत्र, वन्यजन्तु आरक्ष, शिकार आरक्ष र जलाबद्ध क्षेत्रमा मान्यता पाएका रामसार स्थलहरू समावेश छन्। ती क्षेत्रहरू मुख्यतः वनप्रधान भए तापनि तराईका तल्ला भूभागदेखि हिमालयका उच्च भागसम्म फैलिएका छन्। नेपालको कुल भूभाग १४७,१८१ वर्ग किमी हो, र उचाइ ६७ मिटरबाट ८,८४८ मिटरसम्म पुग्ने भएकाले विभिन्न परिदृश्य र आवास संरक्षणमा आएका छन्। देशमा ११ जैविक जलवायु क्षेत्र, ९ स्थलीय पारिस्थितिक क्षेत्र र ३६ वनस्पति प्रकार पहिचान गरिएका छन्। वि.सं. २०४४–२०६५ बीच नौ रामसार क्षेत्र घोषणा भएका थिए, र हाल सूचीबद्ध स्थलहरूमा थप पनि समेटिएका छन्।

भौगोलिक फैलावट र जैविक विविधता

दक्षिण–पूर्वी निम्न भूभागको करिब ६७ मिटर उचाइदेखि सगरमाथाको ८,८४८ मिटर शिखरसम्मको ढालले जलवायु र वनस्पति–जन्तु दुवैमा ठूलो भिन्नता देखिन्छ। यही कारण उष्णदेखि उपअल्पाइन र निहुरिएको हिम उच्च भेगसम्मका ११ जैविक जलवायु क्षेत्र परिभाषित भएका छन्। ती क्षेत्रमा ९ प्रकारका स्थलीय पारिस्थितिक क्षेत्र तथा ३६ वनस्पति प्रकार समेटिँदै, वनदेखि हिमशिरा नजिकका आवाससम्म संरक्षणको दायरा फैलिएको छ।

राष्ट्रिय निकुञ्जहरू

राष्ट्रिय निकुञ्जहरू देशका विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रमा अवस्थित छन्। निम्न सूचिमा क्षेत्रफल, स्थापना वर्ष र जिल्लागत फैलावटसँगै केही विशेषता उल्लेख गरिएको छ।

• सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज — ११४८ वर्ग किमी; स्थापना वि.सं. २०३२; जिल्ला: सोलुखुम्बु; हाब्रे, डाँफे, हिमाली भालु र हिम चितुवा देखिने।
• लाङ्टाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज — १७१० वर्ग किमी; वि.सं. २०३२; जिल्ला: रसुवा, सिन्धुपाल्चोक, नुवाकोट।
• मकालु-बरूण राष्ट्रिय निकुञ्ज — १५०० वर्ग किमी; वि.सं. २०४९; जिल्ला: सङ्खुवासभा, सोलुखुम्बु।
• रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज — १०६ वर्ग किमी; वि.सं. २०३२; जिल्ला: मुगु, जुम्ला।
• शे-फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज — २७१२ वर्ग किमी; वि.सं. २०४०; जिल्ला: डोल्पा।
• खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज — २२५ वर्ग किमी; वि.सं. २०४२; जिल्ला: बझाङ, बाजुरा, डोटी, अछाम।
• शिवपुरी–नागर्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज — १५९ वर्ग किमी; वि.सं. २०५८; जिल्ला: काठमाडौँ, नुवाकोट, सिन्धुपाल्चोक।
• चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज — ९३२ वर्ग किमी; वि.सं. २०३०; जिल्ला: चितवन, नवलपरासी, मकवानपुर, पर्सा; पाटे बाघ र एकसिंगे गैँडा बसोबासका लागि ख्याति।
• बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज — ९६८ वर्ग किमी; वि.सं. २०३२; जिल्ला: बर्दिया।
• बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज — ५५० वर्ग किमी; वि.सं. २०६७; जिल्ला: बाँके, सल्यान, दाङ, बर्दिया।
• शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज — ३०५ वर्ग किमी; वि.सं. २०७३; जिल्ला: कञ्चनपुर; हात्ती, भालु र पाटे बाघ देखिने।
• पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज — ६३७.३७ वर्ग किमी; वि.सं. २०७४; जिल्ला: पर्सा, चितवन, मकवानपुर; नौसिंगे र हात्ती पाइने।
• छायाँनाथ राष्ट्रिय निकुञ्ज — ९०६ वर्ग किमी; वि.सं. २०८२; जिल्ला: मुगु।

संरक्षण क्षेत्रहरू

• अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र — ७६२९ वर्ग किमी; वि.सं. २०४९; जिल्ला: कास्की, लमजुङ, म्याग्दी, मनाङ, मुस्ताङ।
• कञ्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्र — २०३५ वर्ग किमी; वि.सं. २०५४; जिल्ला: ताप्लेजुङ।
• मनास्लु संरक्षण क्षेत्र — १६६३ वर्ग किमी; वि.सं. २०५५; जिल्ला: गोरखा।
• कृष्णसार संरक्षण क्षेत्र — १६९५ वर्ग किमी; वि.सं. २०६५; जिल्ला: बर्दिया।
• गौरीशङ्कर संरक्षण क्षेत्र — २१७९ वर्ग किमी; वि.सं. २०६७; जिल्ला: रामेछाप, दोलखा, सिन्धुपाल्चोक।
• अपि नाम्पा संरक्षण क्षेत्र — १९०३ वर्ग किमी; वि.सं. २०६७; जिल्ला: दार्चुला।

वन्यजन्तु आरक्ष र शिकार आरक्ष

• कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष — १७५ वर्ग किमी।
• ढोरपाटन शिकार आरक्ष — १,३२५ वर्ग किमी।

स्रोत अनुसार वि.सं. २०७४ मा दुई वन्यजन्तु आरक्ष राष्ट्रिय निकुञ्जमा उन्नत गरिएको उल्लेख छ; यद्यपि सूचीमा शुक्लाफाँटा (२०७३) र पर्सा (२०७४) राष्ट्रिय निकुञ्जका वर्षहरूले सानो असंगति देखाउँछन्।

वन संरक्षण क्षेत्र

• गोदावरी–फूलचोकी वन संरक्षण क्षेत्र — स्थापना: २०७९ असार २; क्षेत्रफल: ५०.५३ हेक्टर।

रामसार क्षेत्रहरू

वि.सं. २०४४ देखि २०६५ बीच नौ रामसार क्षेत्र घोषणा भएका थिए। तल प्रस्तुत सूचीमा कुल १० जलाधारित स्थल समावेश छन्:

• बिसहजारी ताल — ३,२०० हेक्टर
• घोडाघोडी ताल — २,५६३ हेक्टर
• गोक्यो ताल — ७,७७० हेक्टर
• गोसाइँकुण्ड — १३.८ हेक्टर
• जगदीशपुर जलाशय — २२५ हेक्टर
• कोशी टप्पु — १७,५०० हेक्टर
• माईपोखरी — ९० हेक्टर
• फोक्सुन्डो ताल — ४९४ हेक्टर
• राराताल — १,५८३ हेक्टर
• पोखरा उपत्यकाको ताल समूह — २६१.१ किमी२

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालका संरक्षित क्षेत्रहरूको सूची।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%9A%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपालका संरक्षित क्षेत्रहरूको सूची. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%9A%E0%A5%80

@misc{ne_161,
  title = {नेपालका संरक्षित क्षेत्रहरूको सूची},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%9A%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}