सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज

सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज पूर्वी नेपालको सोलुखुम्बु जिल्लाको उत्तरी भागमा पर्ने संरक्षित भू–क्षेत्र हो। यसले सगरमाथा, ल्होत्से, नुप्त्से, चो यु र आमादब्लम जस्ता प्रमुख हिमालहरू तथा ती पर्वत वरपरका क्षेत्रलाई समेटेको छ। निकुञ्जको कूल क्षेत्रफल ११४८ वर्ग कि.मि. हो। स्थापना इ.सं. १९७६ मा भएको यो क्षेत्र इ.सं. १९७९ देखि विश्व सम्पदा सूचीमा दर्ता छ। यहाँको उचाइ १८०० मि.देखि ८८४८ मि.सम्म फैलिएको छ।

भौगोलिक स्थिति र दायरा

निकुञ्जको स्थितिले सोलुखुम्बुको उत्तर भागका उच्च पहाडी कन्दरादेखि हिमाली चुचुरासम्मको भू–आवरण समेट्छ। यसको सीमाभित्र सगरमाथा, ल्होत्से, नुप्त्से, चो यु र आमादब्लम जस्ता हिमशिखरहरू पर्दछन्, जसका वरिपरिका घाँसेभेँडी, चट्टानी भाग र हिमाली भूभाग यस क्षेत्रको विशेषता हुन्। यस्तै विविध भू–रूपले निकुञ्जको क्षेत्रफल ११४८ वर्ग कि.मि.मा विस्तार पाएको छ।

स्थापना र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता

यो राष्ट्रिय निकुञ्ज इ.सं. १९७६ मा विधिवत् स्थापना गरिएको हो। स्थापना पछिकै छोटो अवधिमा, इ.सं. १९७९ देखि यो क्षेत्र विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत भएको छ। सो सूचीकरणले क्षेत्रीय र वैश्विक सन्दर्भमा निकुञ्जको महत्वलाई औँल्याएको मानिन्छ।

उचाइ दायरा

निकुञ्जको उचाइ १८०० मि.देखि ८८४८ मि.सम्म पुग्छ। यस्तो विस्तृत उचाइ दायराले भू–आकृति र मौसमीय अवस्थाहरूमा व्यापक भिन्नता निम्त्याउने आधार प्रदान गर्छ। यही उचाइ विस्तारसँग सम्बन्धित रूपमा वनस्पति र जनावरहरूको उपस्थिति फरक–फरक स्थानमा देखिन्छ भन्ने संकेत स्रोत सूचनाबाट पाइन्छ।

जनसंख्या र बसोबास

निकुञ्ज क्षेत्रमा करिब ३,००० मानिस बसोबास गर्ने उल्लेख छ, जसमा मुख्यतः शेर्पा समुदायको वासोबास रहेको जनाइन्छ। प्रमुख बस्ती क्षेत्रहरूमा नाम्चे बजार, खुम्जुङ, थामे, थेङ्बोचे र स्याङ्बोचे परेका छन्। यी बस्तीहरू निकुञ्ज भित्रका सामाजिक–भौगोलिक सन्दर्भका लागि उल्लेख्य मानिन्छन्।

वन्यजन्तु

निकुञ्ज क्षेत्रमा विभिन्न खालका स्तनधारी जीवहरूको उपस्थिति दर्ता गरिएको छ। यहाँ कस्तुरी मृग, थार, घोरल र लङ्गूर जस्ता जनावर पाइने भनिएको छ। यी प्रजातिहरूको उपस्थिति उच्च पहाडी र हिमाली भूदृश्यसँग मेल खाने जनावर जैविक समुहको संकेत हो भन्ने धारणा प्रस्तुत सूचनासँग अनुकूल छ।

पक्षी जीवन

यस क्षेत्रका चरा सूचीकृत सूचीमा मोनालसँगै ‘हॉइटे उइङ्ग्ड ग्रस बिक्ड’, हर्न लार्क, टिबेटन स्नो कक र चुग जस्ता पक्षी उल्लेखित छन्। यी नामहरूले निकुञ्जभित्र विभिन्न उचाइ र स्थानअनुसार देखिने काइँयो चराहरूको उपस्थितिलाई निरूपित गर्छन्। स्रोतअनुसार अन्य थुप्रै चरा पनि देखिन्छन् भन्ने उल्लेख “आदि” शब्दबाट प्रस्ट हुन्छ।

महत्त्व

विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत हुनु, विशाल उचाइ दायरा र बहुविध हिमाली भू–आकृतिहरूले निकुञ्जको मौलिकता देखाउँछन्। यहाँका प्रमुख हिमशिखरहरूको समेट, सूचीकृत जनावर–पक्षीहरूको उपस्थिति र बस्तीहरूको सहअस्तित्वले यस क्षेत्रलाई प्राकृतिक तथा सामाजिक दृष्टिले विशिष्ट बनाएको देखिन्छ। उपलब्ध स्रोतले यिनै पक्षहरू निकुञ्जको पहिचानका आधार रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C

@misc{ne_145,
  title = {सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%BE_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}