बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज

बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालका मध्य-पश्चिम तथा सुदूर-पश्चिमसँग सम्बद्ध समथर तराई क्षेत्रमा अवस्थित संरक्षित निकुञ्ज हो। यसको क्षेत्रफल करिब ९६८ वर्ग किलोमिटर छ, जसको प्रमुख लक्ष्य पाटे बाघ र त्यसको आहारा प्रजातिको संरक्षण हो। निकुञ्ज कर्णाली प्रणालीको पूर्वतर्फ पर्छ र जैविक विविधताका दृष्टिले देशकै महत्वपूर्ण थलो मानिन्छ।

अवस्थिति र प्रशासन

यो निकुञ्ज कर्णाली नदीको पूर्व किनारतर्फको तराई मैदानमा पर्छ। प्रशासनिक तथा सेवाग्राही केन्द्र ठाकुरद्वारामा रहेको छ। येथे पुग्न पूर्व–पश्चिम राजमार्गको अम्रेनी स्थानबाट दक्षिणतर्फ छुट्टिने सडक प्रयोग गरिन्छ।

स्थापना र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

स्थानीय बघौरा फाँट क्षेत्र पूर्वकालमा शाही शिकारका लागि चिरपरिचित थियो। त्यही शिकार परम्परापछि क्षेत्रलाई संरक्षणगत उपयोगका निम्ति छुट्ट्याउने पहल भएको भनाइ छ, जसलाई पछि कर्णाली संरक्षण क्षेत्रका रूपमा सम्हालियो। प्रारम्भिक चरणमा सन् १९६७ मा करिब ३६८ वर्ग किलोमिटर क्षेत्र ‘शाही कर्णाली वन्यजन्तु आरक्ष’ घोषणा गरिएको उल्लेख पाइन्छ, भने सन् १९६८ मा शाही शिकार आरक्षको स्थापना गरिएको पनि भनिएको छ; स्रोतहरूमा मतभेद छ। त्यसपछिको पुनर्संरचनामा सन् १९८२ मा ‘शाही बर्दिया वन्यजन्तु आरक्ष’ नामाकरण गरियो, सन् १९८४ मा बबई नदी वरपरको भाग समेटियो, र अन्ततः सन् १९८८ मा यस क्षेत्रलाई बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज घोषणा गरियो।

उद्देश्य र संरक्षण

निकुञ्ज स्थापनाको मुख्य उद्देश्य बाघको दीर्घकालीन जीवितता सुनिश्चित गर्नु र त्यसका शिकार प्रजातिलाई पर्याप्त बासस्थान उपलब्ध गराउनु हो। यसैसँगै एक सिङ्गे गैँडा, घडियाल गोही तथा नदीय सोंस जस्ता अत्यन्तै संकटापन्न वन्यजन्तुको संरक्षण पनि दायित्वमा समावेश छ। संरक्षण प्रयासले तराईका ठूलो आकारका स्तनधारी तथा नदी–जलीय जीवको आवास जोगाउन महत्त्वपूर्ण टेवा पुर्‍याएको मानिन्छ।

भू–आकृति, माटो र वनस्पति

निकुञ्जको मूलभाग समथर तराईमै परेको छ, तर उत्तरतर्फ चुरे क्षेत्रतिरका भागमा भूरूप फरक देखिन्छ। त्यहाँ कतिपय स्थानमा सल्ला जङ्गल पाइने उल्लेख छ, जबकि समथर भू–भागको ठूलो अंश साल प्रमुख भएको बनले ढाकेको छ। बीचबीचमा घाँसे फाँट रहेकाले बाघ र अन्य चराईला प्रजातिका लागि आवश्यक खुला आवास उपलब्ध हुन्छ। यस क्षेत्रको माटो कोमल प्रकारको भएकाले वर्षायाममा सतह चिप्लो र हिलो युक्त बन्ने गर्छ।

हावापानी

यहाँ तीन स्पष्ट ऋतु अनुभूत हुन्छन्। असोजदेखि फागुनसम्म प्रायः सुक्खा मौसम रहन्छ, दिनतिर न्यानो र राततिर चिसोपन अनुभूत हुन्छ। वैशाखदेखि असारसम्म तातो मौसम बलियो भई तापक्रम करिब ४५ डिग्री सेल्सियससम्म पुग्न सक्छ। त्यसपछि वर्षा सक्रिय भई भारी पानी पर्दा भू–सतह जलमग्न र हिलोयुक्त बन्ने अवस्था पैदा हुन्छ।

वन्यजन्तु र चराचुरुङ्गी

निकुञ्ज भित्र ५६ थरीका स्तनधारी अभिलेखित छन्, जसमा पाटे बाघ, एक सिङ्गे गैँडा, चितुवा, जङ्गली हात्ती लगायतका ठूलो कदका प्रजाति समावेश छन्। नदी–नाला र चौर क्षेत्रमा घडियाल गोही तथा मगर गोही देखिन्छन्, र नदीय सोंससहित विभिन्न माछाहरू पाइन्छन्। चराचुरुङ्गीका सन्दर्भमा ४३८ थरी रैथाने तथा यात्रु प्रजातिको अभिलेखीकरण भएको छ।

पर्यटन र पहुँच

निकुञ्जमा वन्यजन्तु अवलोकन, घाँसे फाँट र वन परिदृश्यको अध्ययन, तथा नदी किनारका प्राकृतिक दृश्यसँग सम्बन्धित पर्यटन गतिविधिका सम्भावना धेरै छन्। व्यवस्थापन तथा पहुँच सुधारसँगै यहाँ आउने पर्यटकको संख्या वर्षेनी बढ्दो छ। ठाकुरद्वारा हुँदै आवतजावत हुने बाटो सुविधाजनक मानिन्छ, जसको मुख्य जडान पूर्व–पश्चिम राजमार्गको अम्रेनीबाट दक्षिणतर्फ छुट्टिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C

@misc{ne_146,
  title = {बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9E%E0%A5%8D%E0%A4%9C}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}