कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष

कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष पूर्वी नेपालका तीन जिल्लामा फैलिएको घाँसे मैदान र सिमसार प्रधान संरक्षित क्षेत्र हो, जसको स्थापना वि.सं. २०३२ (सन् १९७६) मा गरियो। कुल १७५ वर्ग कि.मी. क्षेत्रफलक भएको यस आरक्षको दक्षिण किनार सप्तकोशी तटबन्धसँग जोडिन्छ। सन् १९८७ देखि रामसार सूचीमा सूचीकृत यो क्षेत्र अर्ना (जंगली भैँसी)को मुख्य refugium, जलचर प्रजातिको थलो र चराहरूको बसाइँ–सरण मार्गको महत्वपूर्ण कडी मानिन्छ।

अवस्थिति र स्थापना उद्देश्य

आरक्ष कोशी नदीका टापुहरू र बगर क्षेत्र समेटेर तराई भू–क्षेत्रको दक्षिण–पूर्व भागमा पर्दछ। यसले सुनसरी जिल्ला, सप्तरी जिल्ला र उदयपुर जिल्लाका काहीं भागलाई समेटेको छ। स्थापना समयमै आरक्षको मूल उद्देश्‍य लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका अर्नाको सुरक्षित बासस्थान जोगाउनु थियो, जसका लागि बाढी प्रभावित टापु, घाँसे मैदान र दलदली भूभाग प्राथमिक आवास मानिन्छ।

भौगोलिक रूपरেখा र जलवायु

आरक्षको भू–आकृति बगर, टापु, सिमसार र मौसमी नदीखोल्साले परिभाषित हुन्छ। दक्षिणतर्फ रहेको सप्तकोशी तटबन्ध यस क्षेत्रको सीमाचिन्ह पनि हो। यहाँ वर्षमा तीन स्पष्ट मौसमी अवस्था अनुभव हुन्छ— फागुनदेखि जेठसम्म चर्को ताप र न्यून वर्षा, जेठ अन्त्यदेखि भाद्रसम्म मनसुनको भारी वर्षा, र शिशिरमा चिसो तर खुला आकाश। गर्मीयाममा तापक्रम करिब ४० डिग्री सेल्सियससम्म पुग्न सक्छ।

वनस्पति र आवास प्रकार

आरक्षको अधिकांश भाग घाँसे मैदानले ढाकिएको छ, जसले ठूलो चरन क्षेत्र र खुला आवास उपलब्ध गराउँछ। नदीकाठ र उथला दलदली भूभागमा रीड र अन्य जल–वनस्पति फस्टाउँछन्। काठबिरुवा पक्षबाट खयर, साल र सिसौजस्ता प्रजाति उल्लेख्य छन्, जसले वन्यजन्तुलाई ओट–छायाँ र प्रजनन स्थल प्रदान गर्छन्।

वन्यजन्तु र चराचुरुंगी

आरक्षमा विभिन्न साना–ठूला सस्तन प्राणीजस्तै हरिण, नीलगाई, रतुवा, बँदेल, बाँदर र ठूला सर्प (अजिङ्गर) पाइन्छन्। जलतन्त्रमा ८० भन्दा बढी माछा प्रजाति दर्ता भएका छन्, र दुर्लभ घडियाल तथा गङ्गेटिक डल्फिन समेत भेटिन्छन्। चराचुरुंगीको प्रजातिगत संख्या सम्बन्धी विवरणमा स्रोतहरूबीच मतभेद छ— ४८९, ४४१ र ४२० प्रजाति भन्ने छुट्टाछुट्टै अभिलेख भेटिन्छन्; तीमध्ये हाँस समूहका २० र जलचर समूहका ११४ प्रजाति सूचीकृत भएको उल्लेख पनि पाइन्छ। जाडोयाममा साइबेरिया, मङ्गोलिया, चीन र तिब्बततर्फबाट आवद्ध घुमन्ते चरा बथान यहाँ ओइरिन्छन्।

अर्ना संरक्षणको केन्द्रीयता

नेपालमा अर्नाको स्थायी थलोका रूपमा यो आरक्ष परिचित छ। उपलब्ध अभिलेखअनुसार आरक्षभित्र करिब २१९ अर्नाको उपस्थिति दर्ता भएको उल्लेख पाइन्छ। खुला घाँसे मैदान, नदी–टापु र शान्त दलदली किनारले यस प्रजातिको चरन, आहाल र प्रजनन चक्रका लागि उपयुक्त अधिवास उपलब्ध गराउँछन्। अर्नासहित चराचुरुंगीको उपस्थिति हेर्न वर्षेनि स्वदेशी तथा विदेशी प्रकृतिप्रेमी आउने गर्छन्।

सिमसारको महत्त्व र रामसार मान्यता

सप्तकोशीका केही भागसहितको विस्तृत सिमसार प्रणालीका कारण आरक्ष जलचर, उभयचर र जलपक्षीको लागि महत्वपूर्ण थलो हो। यही पर्यावास मूल्यका आधारमा सन् १९८७ मा यसलाई रामसार सूचीमा राखियो, जसले अंतर्राष्ट्रिय स्तरमा संरक्षण प्राथमिकता र निगरानी बढाएको छ। यहाँ प्रत्येक वर्ष विश्व सिमसार दिवस तथा राष्ट्रिय चरा महोत्सव मनाइने प्रचलन छ, जसले जनचेतना र स्थानीय सहभागिता प्रवर्द्धन गर्छ।

व्यवस्थापन र मध्यवर्ती क्षेत्र

नेपाल सरकार र राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागको संयोजनमा आरक्ष सञ्चालन हुन्छ। स्थानीय सरोकारलाई समेट्दै १७३ वर्ग कि.मी. मध्यक्षेत्र तोकिएको छ, जसमा तीन जिल्लाका १६ वटा गा.वि.स. समावेश छन्। मध्यक्षेत्र व्यवस्थापन समिति १३ सदस्यीय संरचनासहित २०६१ भदौ ३१ मा गठन गरिएको हो; समितिले प्राकृतिक स्रोत संरक्षण, सामुदायिक विकास तथा आरक्ष व्यवस्थापनमा परामर्श/समन्वय भूमिका निर्वाह गर्छ।

भ्रमण र पहुँच

आरक्षसम्म पुग्न महेन्द्र राजमार्ग (पूर्व–पश्चिम) हुँदै इटहरी–इनरुवा बीचको झुम्का रुट वा धरान–चतरा मार्ग प्रयोग गरिन्छ। क्षेत्र नजिकै विराटनगर र धरानजस्ता शहरी केन्द्र रहेकाले यातायात र आवास व्यवस्थापन तुलनात्मक रूपमा सहज छ। सप्तकोशीका बहावसँगै डुङ्गा–विहार, हात्ती सवारी र सिमसार अवलोकन लोकप्रिय गतिविधि मानिन्छन्; नजिकैको बराहक्षेत्र–चतरा क्षेत्र जल–साहसिक भ्रमणसँगै संयुक्त यात्राको केन्द्र पनि बन्छ।

तथ्याङ्कीय अनिश्चितता

चराचुरुंगीको कूल प्रजाति, र गङ्गेटिक डल्फिनको संख्याबारे प्रकाशित स्रोतहरूमा फरक–फरक विवरण भेटिन्छन् (जस्तै, डल्फिनका लागि १२ भन्ने दाबी पनि छ)। तसर्थ, यस्ता संख्या प्रयोग गर्दा अद्यावधिक सर्वेक्षण र अधिकृत प्रतिवेदन सन्दर्भ लिनु उपयुक्त हुन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80_%E0%A4%9F%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%81_%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80_%E0%A4%9F%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%81_%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7

@misc{ne_150,
  title = {कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A5%80_%E0%A4%9F%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%81_%E0%A4%B5%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}