अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र

अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र पश्चिम भूभागका गण्डकी अञ्चल र धौलागिरी अञ्चलका उत्तरी भेग समेटिएको संरक्षण क्षेत्र हो। क्षेत्रफल ७,६२९ बर्ग कि.मी. भएका कारण, यो नेपालभित्र संरक्षण प्रयोजनका लागि तोकिएका क्षेत्रमध्ये सबैभन्दा ठूलो मानिन्छ। क्षेत्रभित्र ८,००० मि. भन्दा माथिका हिमाल, विश्वमै सबैभन्दा गहिरो ठानिने काली गण्डकी नदीको खोँच, र वर्षाको चरम भिन्नता देखिने भू–भागहरू समावेश छन्। यो क्षेत्र नेपालका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण पर्यटन गन्तव्यहरूमध्ये एकका रूपमा रहेकाे उल्लेख पाइन्छ।

अवस्थिति र आकार

यो संरक्षण क्षेत्र पश्चिम नेपालको प्रशासनिक दृष्टिले गण्डकी अञ्चल र धौलागिरी अञ्चलका उत्तरी भागमा अवस्थित छ। परिसरको आकार ७,६२९ बर्ग कि.मी. रहेको उल्लेख छ, जसले यसलाई राष्ट्रिय सन्दर्भमा सबैभन्दा ठूलो संरक्षण इकाइ बनाएको छ। ऊर्ध्वाधर उचाइका दृष्टिले यो क्षेत्रमा धेरै उचाइ भिन्नता समेटिएको संकेत स्रोतमा पाइन्छ।

भू–आकृति र प्राकृतिक विशेषता

क्षेत्रभित्र ८,००० मि. भन्दा अग्ला हिमालहरू अवस्थित छन्, जसले उच्च हिमाली भू–आकृतिको प्रतिनिधित्व गर्छ। काली गण्डकी नदीले काटेको खोँच विश्वमै अत्यन्त गहिरो मानिनेगरी प्रसिद्ध छ। यसै परिसरमा नेपालका सबैभन्दा बढी वर्षा हुने र सबैभन्दा कम वर्षा हुने स्थानहरू पर्दछन्, जसले जलवायु र वर्षा दुवैमा चरम विविधता देखाउँछ।

प्रशासनिक दायरा

यो आयोजना "नेपाल प्रकृति संरक्षण कोष" अन्तर्गत स्थापना/सञ्चालित भएको उल्लेख स्रोतमा पाइन्छ। संरक्षण तथा कार्यक्रम कार्यान्वयन कास्की जिल्ला, लमजुङ जिल्ला, मनाङ जिल्ला, मुस्ताङ जिल्ला र म्याग्दी जिल्ला गरी ५ जिल्लाका ५६ वटा स्थानीय तहमा केन्द्रित छ। प्रशासनिक काम–काज पुराना संरचनाअनुसारका गाउँ विकास समिति (गा.वि.स.) हरूमा सन्चालन गरिएको उल्लेख गरिएको छ।

इतिहास र व्यवस्थापन

यो संरक्षण परियोजना २०४३ साल मंसिरदेखि कास्की जिल्लाको घान्द्रुकमा परीक्षण स्वरूप आरम्भ गरिएको थियो। त्यसपछिको २०४९ साल श्रावणमा नेपाल सरकारले संरक्षण क्षेत्रका सीमाना तोकेर व्यवस्थापनको जिम्मा "तत्कालिन श्री ५ महेन्द्र प्रकृति संरक्षण क्षेत्र आयोजना" लाई दिएको उल्लेख छ। त्यस निर्णयपछि संस्थागत हैसियतमा यसले समग्र क्षेत्र व्यवस्थापनका काम सम्हालेको देखिन्छ।

कार्यसम्पादन क्षेत्र र स्थानीय संलग्नता

हाल परियोजनाले कास्की जिल्लाका उत्तरतर्फ पर्ने १७ वटा गा.वि.स. मा समग्र वा आंशिक रूपमा कार्यक्रम सन्चालन गरेको छ। तीमध्ये केहीमा पूर्ण कार्यक्षेत्र समेटिएको र केहीमा आंशिक कार्यान्वयन भएको उल्लेख पाइन्छ।

कास्कीका गा.वि.स. (पूर्ण/आंशिक)

• पूर्ण: घान्द्रुक, लुम्ले, दाङसिङ्ग, धम्पुस
• आंशिक: ल्वाङघलेल, रिभान, लाहाचोक, घाचोक, माछापुच्छ्रे, सार्दिखोला, पार्चे, नामार्जुङ, सिल्दुजुरे

जैविक पहल र संरक्षण कार्यक्रम

आयोजनाअन्तर्गत कस्तुरी प्रजनन् केन्द्र स्थापना गरिएको छ। यस पहलले लक्ष्यित प्रजातिको संरक्षण तथा व्यवस्थापनलाई संस्थागत कार्यक्रममार्फत अघि बढाइएको संकेत गर्छ।

पर्यटनिक महत्त्व

यो संरक्षण क्षेत्र नेपालका दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा उल्लेखित छ। उच्च हिमाली दृष्यावली, गहिरो नदी खोँच र विविध जलवायु भएकोले यसको आकर्षण व्यापक देखिन्छ भन्ने अभिव्यक्ति स्रोतमा भेटिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A3_%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A3_%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0

@misc{ne_149,
  title = {अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3_%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A3_%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}