रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज

स्थान र दायरा

निकुञ्जको अवस्थित भूभाग मुगु जिल्लाको उच्च भू–भागमा फैलिएको छ र यसले रारा ताल र त्यस वरिपरिको क्षेत्र समेटेको छ। यसले तालको जलाधारसँग जोडिएका भू–आकृतिहरूलाई समेत समेट्ने भएकाले क्षेत्रगत निरन्तरता देखिन्छ। प्रशासनिक रूपमा यो क्षेत्र नेपालको दूर पश्चिम नेपालमा पर्ने नाताले भौगोलिक सन्दर्भमा टाढाको प्राकृतिक सम्पदाको प्रतिनिधि मानिन्छ।

स्थापना र नामकरण

रारा राष्ट्रिय निकुञ्जको स्थापना सन् १९७६ मा गरिएको हो। संरक्षण क्षेत्रको नाम त्यसकै भित्र पर्ने रारा तालबाट आएको मानिन्छ, किनकि यही ताल निकुञ्जको सबैभन्दा प्रमुख प्राकृतिक विशेषता हो। नेपालकै सबैभन्दा ठूलो ताल यही सीमाभित्र पर्ने भएकाले नामकरण र पहिचानबीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध देखिन्छ। स्थापना कालखण्डदेखि निकुञ्जको परिचय यसै तालसँग गासिएको छ।

भू–आकृति र उचाइ

उचाइ १८०० मि.देखि ४०४८ मि.सम्मको दायरामा फैलिएको यो निकुञ्जमा भूरूपान्तर स्पष्ट देखिन्छ। यस उचाइ दायराले तालको किनारदेखि वरपरका उचाइला भाग समेट्ने अवस्था बनाएको छ। क्षेत्रफल १०६ वर्ग किलोमिटर भएकाले सीमाभित्रको प्राकृतिक रूपरेखा सापेक्ष रूपमा संक्षिप्त तर सुसङ्गत देखिन्छ।

स्तनधारी वन्यजन्तु

निकुञ्ज क्षेत्रमा कस्तुरी मृग, थार, भालु र बँदेलजस्ता स्तनधारी वन्यजन्तु पाइन्छन्। यी प्रजातिहरूको उपस्थिति यस क्षेत्रको वन्यजन्तु–सम्पदाको आधारभूत संकेतकका रूपमा उल्लेख गर्न सकिन्छ। सूचीबद्ध जीवहरू हिमाली तथा उच्च पहाडी भेगका वनस्पति–आश्रित वातावरणसँग मेल खाने समूहमा पर्छन् भन्ने तथ्य यो क्षेत्रको वन्यजन्तु संरचनाबाट झल्किन्छ।

रारा ताल र जलचर

निकुञ्जको केन्द्रमा रहेको रारा ताल जलचर विविधताको दृष्टिले पनि उल्लेख्य छ। तालमा पाइने केही माछा विश्वका अन्य ठाउँमा नदेखिने विशेषता बोकेका छन्, जसले यस जलस्रोतलाई अद्वितीय बनाउँछ। निकुञ्ज बन्नुको एउटा अवयवका रूपमा यो ताल र त्यसको स्वाभाविक अवस्था क्षेत्रीय पहिचानसँग गाँसिएको छ।

चराचुरुङ्गी

निकुञ्जभित्र कालिज र डाँफेलगायतका पक्षी देखिन्छन्। यस्ता पक्षीहरूको उपस्थिति यस क्षेत्रमा रहेका वन–परिवेश र घना वनस्पतिको सान्दर्भिकता पुष्टि गर्ने संकेत हो। सूचीमा उल्लेखित प्रजातिले निकुञ्जको चराचुरुङ्गी पक्षको संक्षिप्त चित्र प्रस्तुत गर्छन्।