नुवाकोट जिल्ला

नुवाकोट जिल्ला नेपालको बागमती प्रदेशभित्र पर्ने पहाडी जिल्ला हो, जसको अवस्था काठमाडौँको उत्तर–पश्चिमतर्फ पर्छ। जिल्लाको सदरमुकाम विदुर हो र कुल जनसङ्ख्या २८८,४७८ उल्लेख गरिएको छ। १,१२१ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको यस जिल्लाको भू–उचाइ ४५७ मिटरदेखि ५,१४४ मिटरबीच फराकिलो दायरामा रहन्छ, र ऐतिहासिक दृष्टिले यो क्षेत्र राष्ट्रएकीकरण प्रक्रियाको रणनीतिक केन्द्रका रूपमा चिनिन्छ।

भूगोल र अवस्थिति

जिल्ला पूर्व–पश्चिम दिशातर्फ अर्धवक्र आकारमा फैलिएको देखिन्छ। यसले अघिल्लो प्रशासनिक विभाजनका अञ्चल सिमाना र अन्तर्राष्ट्रिय सीमा दुवै नछुने विशेषता राख्छ। भू–आकृतिमा उच्च पहाडी ढाल, बीचबीचका समथर बेंसी/टार र लेकाली भागको मिश्रण पाइन्छ; करिब ७१ प्रतिशत भाग पहाडी, १८ प्रतिशत लेकाली र ११ प्रतिशत टार, बेंसी तथा समथर भू–भागको हिस्सा रहेको बताइन्छ।

अक्षांश २७°४५'देखि २८°२०' उत्तरतर्फ र देशान्तर ८५°०'देखि ८५°४५' पूर्वतर्फको दायरामा यस जिल्लाको फैलावट पर्छ। प्रमुख नदी–खोला र भूरचना अनुसार विभिन्न उचाइ र ढालमा बसोबास तथा खेतीयोग्य भू–भाग विकास भएको छ, जसले त्रिशूली खण्डको जलस्रोत र प्रवेशमार्गलाई पनि आकार दिएको देखिन्छ।

नाम, प्रारम्भिक वसाहत र धार्मिक सन्दर्भ

स्थानीय परम्परामा हालको नुवाकोट डाँडो पुरातन कालमा “ऋषिपत्तन” भनेर चिनिन्थ्यो भन्ने भनाइ पाइन्छ। मल्लकालका अभिलेख तथा संकल्प उच्चारणमा सो नामको उल्लेख भेटिने दाबी गरिन्छ। केही अभिलेखमा “ब्रह्मानगर” र यस क्षेत्रको तीर्थ “ब्रह्मातीर्थ”को उल्लेखसमेत भेटिन्छ, जसले यहाँको धार्मिक महत्त्वलाई देखाउँछ।

लिच्छवि र मध्यकालीन अवस्था

लिच्छविकालमा नुवाकोट भेगमा सोझै केन्द्रीय शासनको प्रभाव थियो र स्थानीय सामन्तीय व्यवस्था चलेको थिएन। समकालीन अभिलेखमा तत्कालीन शासक र प्रशासनिक सञ्चालकहरूको उल्लेख भेटिन्छ, जसले केन्द्रीय संरचनाबाट यहाँ शासन परिचालित भएको संकेत गर्छ।

मध्यकालको पूर्वार्धमा मल्ल राज्य, खस राज्य र तिरहुत शक्तिबीचको प्रतिस्पर्धाले नुवाकोटलाई सीमारेखा नजिकको संवेदनशील भू–भाग बनायो। सुरक्षा आवश्यकताका कारण पहाडी थुम्काहरूमा किल्ला विकास भए र बीचको डाँडोलाई मूल केन्द्र बनाइने क्रम जारी रह्यो; यही किल्ला–समूहबाट “नवकोट्ट/नौकोट” हुँदै हालको नाम विस्तार भएको व्याख्या प्रस्तुत गरिन्छ।

राष्ट्रएकीकरण र रणनीतिक भूमिका

राष्ट्रनिर्माता पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यका र हिमाली व्यापार मार्गतर्फ अभियान अघि बढाउँदा, त्यतिबेला कान्तिपुर अधीनको नुवाकोट बलियो किल्ला मानिन्थ्यो। व्यापक तयारीपश्चात वि.सं. १८०१ मा यहाँ गोरखाली विजय भयो। त्यसपछि नुवाकोटलाई दुस्राे प्रशासनिक आधारका रूपमा प्रयोग गरी उपत्यकाको स्थितिबारे सूचनामा पहुँच सुदृढ भयो, जसको फलस्वरूप वि.सं. १८२५ मा इन्द्रजात्राको दिन कान्तिपुर पतनमा पुगेको उल्लेख छ।

बडा महाराजको वि.सं. १८३१ मा देवीघाटमा स्वर्गवास भएको उल्लेख भेटिन्छ। गोरखाबाट नुवाकोटतर्फ आउने परम्परागत पैदल मार्ग हात्तिगौंडा–राइसिङ्ग–कागुने–सामरी–थर्पु–कटुञ्जे–व्याङ्रुङ–पालुङटार–आरुघाट हुँदै चल्थ्यो, र गोरखाली फौज आक्रमणअघिका तयारीका लागि त्रिशूली माथिको खिञ्चेत बगैंचामा (हाल “खिबोज” भनेर चिनिने) अडिएको भनाइ छ।

राणाकाल, व्यापार र अधोगति

राणाशासनपछि स्थानीय विकासमा पर्याप्त ध्यान नदिइएको कथन पाइन्छ। पृथ्वीनारायण शाहकालीन माडी दरबार जीर्ण बनेको र माथिल्लो साततले दरबार भने जुद्धशमशेरको समयमा पुनर्निर्माण भएको भनिन्छ। १९११ मा तिब्बतसँगको युद्धताका रसुवागढी मोर्चातर्फ जाने बाटो यो जिल्लाबाट गुज्रन्थ्यो। चन्द्र शमशेरसम्म भोट व्यापार केरुङ मार्ग हुँदै चलिरहेको र सेराबेंसीमा भन्सार अड्डा रहेकामा, पछि अन्य मार्ग खुल्दा यहाँको व्यापार घट्दै गएको विवरण भेटिन्छ।

वास्तुकला र संस्कृतिअनुष्ठान

पृथ्वीनारायण शाहकालमा वि.सं. १८१९ मा नौतले दरबार र वि.सं. १८२२ मा शीतकालीन उपयोगका लागि अर्को दरबार निर्माण गराइएको बताइन्छ। “नब्बे साल”को महाभूकम्पपछि माथिल्लो दरबारका दुई तला ढलेर साततले मात्र बाँकी रहेको भनिन्छ। दरबारको उच्च बार्दलीबाट सुरक्षात्मक निगरानी गर्न सकिने तथा युद्घबन्दी थुनिने व्यवस्था रहेको उल्लेख छ।

दरबारअगाडिको तिलिङ्गा (पछिल्ला समयमा गारद घर भनिने) र उत्तर–पूर्व कुनामा रणबहादुर शाहको बैठक घरसमेत शाहकालमा बनेका संरचना मानिन्छन्। सांस्कृतिक सम्पदामा भैरवी मन्दिर र सिन्दुरे जात्रा, तलेजु, नारायण–विष्णु मन्दिर र नारायण, सिपाही, रोपाइँ, टाकटुके तथा लाखे जात्रा उल्लेख्य हुन्। उपत्यकाबाट आएका नेवार समुदायले इन्द्रचोक, ब्रह्मटोल, भूटोलजस्ता टोल–नाम परम्परा कायम राखेका देखिन्छन्।

नामाकरण र प्रशासनिक पुनर्संरचना

पुराना कागजातमा नवकोट, नवकोट्य, नवक्वाथ, नौकोट जस्ता रूपान्तरणहरूमार्फत हालको नाम बनेको व्याख्या छ। “पश्चिम १ नम्बर” प्रशासनिक इकाइमा परेको यो क्षेत्र वि.सं. २०१९ तिर पुनर्संरचना हुँदा कतिपय ‘कोट’ नामका क्षेत्रहरू छुट्टिए; सल्यानकोट र धुवाँकोट धादिङ र रसुवातर्फ गएका र बाँकी नुवाकोट, बेलकोट, मालाकोट, प्यासकोट, सिमलकोट, भैरमकोट हाल यसै जिल्लाभित्र परेका भनाइ पाइन्छ।

स्थानीय तह र प्रशासन

हाल नुवाकोट जिल्लामा १२ स्थानीय तह छन्—२ नगरपालिका र १० गाउँपालिका। नगरपालिकामा विदुर नगरपालिका र बेलकोटगढी नगरपालिका पर्दछन्। गाउँपालिकामा तादी, किस्पाङ, ककनी, तारकेश्वर, दुप्चेश्वर, पञ्चकन्या, म्यागङ, लिखु, शिवपुरी र सूर्यगढी समावेश छन्।

ऊर्जा र पूर्वाधार

त्रिशूली नदी किनार तथा आसपासमा जलविद्युत् सम्भावना परिचालित छ। खासगरी देवीघाट, त्रिशूली र माथिल्लो त्रिशूली–३ए जलविद्युत् आयोजनाको उल्लेख पाइन्छ, जसले जिल्लाको ऊर्जा परिदृश्यलाई परिभाषित गरेको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नुवाकोट जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नुवाकोट जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_51,
  title = {नुवाकोट जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}