सुनसरी जिल्ला

सुनसरी जिल्ला नेपालको पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रअन्तर्गत कोशी अञ्चलमा पर्ने पूर्वी तराई–पहाड सँगिने जिल्ला हो। दक्षिणतर्फ भारत, पूर्वतर्फ मोरङ जिल्ला, उत्तरतर्फ धनकुटा जिल्ला र पश्चिमतर्फ सप्तकोशी नदीबाट छुट्टिएको सप्तरी जिल्ला अवस्थित छन्। जिल्ला प्रशासन केन्द्र इनरुवा हो। कुल क्षेत्रफल १,२५७ वर्ग कि.मि. र बासिन्दा करिब ७ लाख रहेको उल्लेख पाइन्छ। भूभागको ठूलो अंश तराईमा पर्ने भएकाले यहाँको जीवनयापन र अर्थतन्त्र कृषि केन्द्रित छ।

भौगोलिक अवस्थिति र विस्तार

जिल्ला अक्षांश २६°२३' देखि २६°५५' उत्तर र देशान्तर ८७°५' देखि ८७°१६' पूर्व दायरामा पर्दछ। पूर्वतर्फ बुढी नदीदेखि पश्चिमतर्फ कोशी नदीसम्म औसत लम्बाइ ४४ कि.मि. र उत्तरी भेडेटारदेखि दक्षिणतर्फ बुढीखोलासम्म औसत चौडाइ ४५ कि.मि. उल्लेखित छ। दक्षिणी भाग करिब १५२ मिटर र उत्तरी भाग करिब ९१४ मिटर उचाइमा पर्छ। यी भौगोलिक परिमाणहरूले तराईको समथर भूमिसँगै उत्तरी चुरे–महाभारत क्षेत्रसम्म फैलिएको भूसंरचना देखाउँछन्।

भू–आकार र प्राकृतिक बनावट

सुनसरीको भौगोलिक बनावटलाई तीन भागमा व्याख्या गरिएको छ—उत्तरतर्फ पहाडी क्षेत्र, बीचको भावर क्षेत्र, र दक्षिणतर्फ समथर मैदान। उत्तरी भाग महाभारत पर्वत शृङ्खला र चारकोसे जङ्गलसँग आबद्ध छ, जहाँ ढलानयुक्त भूप्रकृति र वनक्षेत्र पाइन्छ। मध्यक्षेत्रको भावर भागमा नदी–नाला द्वारा निक्षेपित कंकरीला तहहरू र दक्षिणतर्फ उर्वर तराई मैदानले कृषि उत्पादनका लागि अनुकूल परिवेश बनाएका छन्।

जलस्रोत र नदी प्रणाली

जिल्लाका प्रमुख नदी तथा जलस्रोतमा सप्तकोशी नदी, कोकाहा, सुनसरी, बुढी, सेउती, सर्दु, खेतीखोला, टेंग्रा, पकलीखोला, दचकिचा, पटनाली र गडन खोला समावेश छन्। यी नदीहरूले सिंचाइ, जलनिकास र बाढी–बहावका दृष्टिले भू–आकृतिक स्वरूप निर्धारण गरेका छन्। नदीसँग सम्बन्धित साना ताल–तलैया पनि जिल्लाभरि छरिएर रहेका छन्, जसले जल–आधारित जीविकोपार्जनलाई टेवा पुर्‍याउँछन्।

जनसङ्ख्या र समुदाय

सुनसरी उच्च जनघनत्व भएको जिल्लामा पर्छ। यहाँ थारू, मुसहर, लिम्बू, राई, याक्खा, बाहुन, क्षेत्री, सतारलगायत जातीय समुदायको बसोबास देखिन्छ। विभिन्न सांस्कृतिक परम्परासहितका यी समुदायहरू तराईदेखि पहाडी भेगसम्म फैलिएका बस्तीहरूमा स्थायी रूपमा आबाद छन्।

अर्थतन्त्र र कृषि

जिल्लाको प्रमुख जीविकाको आधार कृषि हो। धान, गहुँ, दलहन र तेलहन मुख्य बाली मानिन्छन्; यिनपछि उखु, जूट र सुर्तीको पनि उल्लेखनीय उत्पादन हुन्छ। समथर उर्वर माटो, नदीहरूबाट उपलब्ध सिंचाइ र बजार पहुँचले कृषि प्रणालीलाई सघाएको देखिन्छ।

नामाकरण

जिल्लाको नाम ‘सुनसरी’ यहाँबाट बग्ने सुनसरी नदीसँग सम्बन्धित मानिन्छ। सो नदी भरौल क्षेत्रको चारकोसे झाडीबाट उद्गम भई भरौल, बक्लौरी, सिंगिया, भोक्राहा, नरसिंह र जल्पापुर हुँदै सीमापारि भारततर्फ बग्ने उल्लेख छ। नदी–आधारित पहिचानले भौगोलिक र सांस्कृतिक सम्बन्धलाई उजागर गर्छ।

प्रशासनिक संरचना

स्रोतका विवरणअनुसार जिल्लामा २ उपमहानगरपालिका समेटिएका छन्, र “२ उपमहानगरपालिका भएको नेपालको एक मात्र जिल्ला” भन्ने दाबी पनि गरिएको छ। हाल १२ वटा स्थानीय तह रहेको उल्लेख पाइन्छ, जसमा २ उपमहानगरपालिका (इटहरी र धरान), ४ नगरपालिका (इनरुवा, दुहवी, रामधुनी, बराहक्षेत्र) र ६ गाउँपालिका (देवानगञ्ज, कोशी, गढी, बर्जु, हरिनगर, भोक्राहा नरसिंह) समावेश छन्। त्यस्तै, एउटै स्रोतमा अघिल्लो संरचनाअनुसार ४९ गाविस र ६ नगरपालिका रहेको जानकारी पनि दिइएकाले विवरण समयानुसार परिवर्तन भएको बुझिन्छ।

धार्मिक तथा साँस्कृतिक–पर्यटन

जिल्लामा बराहक्षेत्र, दन्तकाली, पिण्डेश्वर, बुढासुब्बा, शिवजट्टा, रामधुनी, विष्णुपादुका र चतारा धामजस्ता आस्थाका स्थल प्रसिद्ध छन्। प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक भ्रमणका लागि चिमडी दह, भेडेटार, ठिंगेढुंगा, कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष, एभरेष्ट विज्ञान केन्द्र र तालतलैया उल्लेखनीय मानिन्छन्। यी स्थलहरूले धार्मिक तीर्थ, जल–जन्तु अवलोकन र डाँडाकाँडामा अवस्थित दृश्यावलोकन जस्ता अनुभव प्रदान गर्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सुनसरी जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सुनसरी जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_31,
  title = {सुनसरी जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}