अरुण नदी

अरुण नदी चीनको स्वशासित तिब्बत हुँदै नेपालमा प्रवेश गर्ने नदी हो, जसलाई सप्तकोशी तथा गंगा नदी प्रणालीको सहायक धारामध्ये एकका रूपमा वर्णित गरिन्छ। यो कोशी नदीका प्रमुख सहायक धारामध्ये पर्छ। पूर्वी नेपालका किराँत समुदायका लोककथा र आख्यानमा यस नदीको सशक्त उपस्थिति पाइने उल्लेख स्रोतमा भेटिन्छ। यस नदीमा राफ्टिङ गरिने र जलविद्युत प्रयोजनका लागि आयोजना निर्माण भएको, केही निर्माणाधीन रहेको कुरा पनि उल्लेखित छ।

उद्गम र बहाव मार्ग

स्रोतका विवरणअनुसार अरुण नदी चीनको स्वशासित तिब्बत क्षेत्रबाट बग्दै नेपालतर्फ प्रवेश गर्छ। यसले सीमा नाघेर निरन्तर आफ्नो जलधारा प्रदेशभित्र विस्तार गरेको देखिन्छ। अन्ततः यसको बहाव सप्तकोशी प्रणालीमा समाहित हुने रूपमा व्याख्या गरिएको छ।

नदी प्रणाली र सहायक सम्बन्ध

उपलब्ध स्रोतमा अरुणलाई सप्तकोशी र गंगा नदीसँग जोडिएका सहायक धारामध्ये राखिएको छ। यसलाई कोशी नदीका प्रमुख सहायकहरूमध्ये एकका रूपमा पनि गनिन्छ। स्रोतले थप उल्लेख गर्छ कि सप्तकोशीलाई कोशी नदीको पानीको प्रमुख आधार मानिन्छ, र कोशी नदीले कोशी बेसीका लागि मुख्य जलापूर्ति गर्ने भूमिका वहन गर्छ। नेपालस्थित कोशी नदी कञ्चनजङ्घाको दक्षिणतिर पर्ने विवरण पनि सोही सन्दर्भमा दिइएको छ।

कोशी प्रणालीका सात सहायकहरू

स्रोतमा कोशी प्रणालीका प्रमुख सात सहायक धाराहरू छुट्टै रूपमा सूचीबद्ध छन्, जसमा अरुण पनि समावेश छ। ती धाराहरू यसप्रकार उल्लेखित छन्:

• सुनकोशी
• तामा कोसी
• दुध कोसी
• इन्द्रावती
• लिखू
• अरुण
• तमोर

यी सहायक धाराहरूको संयुक्त योगदानबाट बनेको सप्तकोशी प्रणालीलाई, उपलब्ध विवरणअनुसार, कोशी नदीका लागि मुख्य जलस्रोत मानिन्छ।

जलविज्ञान र बहाव

स्रोत सामग्रीमा “प्रति सेकेन्ड २५६४ घनमिटरको औसत बहाव” भन्ने तथ्य प्रस्तुत गरिएको छ। तर उक्त परिमाण अरुण नदीकै औसत बहाव हो वा कोशी नदी/सप्तकोशीसँग सम्बन्धित हो भन्ने विषयमा स्पष्टता छैन। यस कारण सो अंकलाई सन्दर्भको परिमिति भित्रै राखी सावधानीपूर्वक ग्रहण गर्नुपर्ने देखिन्छ। बहावको ऋतुगत उतारचढाव वा मापन अवधिबारे थप विवरण स्रोतमा दिइएको छैन।

सांस्कृतिक महत्त्व

पूर्वी नेपालका किराँत समुदायका लोककथाहरूमा अरुण नदीको उल्लेख विशिष्ट रूपमा गरिन्छ। मौखिक परम्परा र स्थानीय आख्यानहरूमा यसको महत्त्व प्रतिविम्बित हुन्छ भन्ने उल्लेख पाइन्छ। तर तिनै आख्यानहरूको विस्तृत सामग्री र प्रसङ्गबारे थप विवरण स्रोतमा समेटिएको छैन।

आर्थिक उपयोग र पूर्वाधार

स्रोतले यस नदीमा राफ्टिङ गतिविधि हुने कुरा उल्लेख गरेको छ। यस्तै, जलविद्युत उत्पादनका लागि यस नदीमा केही आयोजना निर्माण भइसकेका र केही निर्माणाधीन रहेको जानकारी दिइएको छ। आयोजनाहरूको अवस्थिति, क्षमता वा प्राविधिक विवरण भने सोही सामग्रीमा खुलाइएको छैन।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “अरुण नदी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A3_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). अरुण नदी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A3_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80

@misc{ne_141,
  title = {अरुण नदी},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A3_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}