तेह्रथुम जिल्ला

तेह्रथुम जिल्ला नेपालको कोशी प्रदेशमा अवस्थित पहाडी जिल्ला हो। यसको नाम लिम्बुवान कालमा प्रचलित ‘तेह्र थुम’ को सन्दर्भबाट जोडिने व्याख्या पाइन्छ। भौगोलिक रूपमा दुर्गम मानिए पनि पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रका पहाडी जिल्लामध्ये यसमा चाँडै सडक सञ्जाल पुगेको उल्लेख हुन्छ। कृषि मुख्य आधार हो, जसमा चिया, अदुवा, अम्लिसो, अलैंची, बेमौसमी तरकारी, अकबरे खुर्सानी, सुन्तला, कागती, दुध र औषधिजन्य जडीबुटी प्रमुख नगदे वस्तुका रूपमा चिनिन्छन्।

भौगोलिक अवस्थिति र सीमा

जिल्ला अक्षांश २६°१३′ देखि २६°५८′ र देशान्तर ८७°२७′ देखि ८७°४५′ बीच पर्छ। यसका सिमाना पूर्वतर्फ पाँचथर जिल्ला र दक्षिणपट्टि धनकुटा जिल्ला तथा पाँचथर पर्दछन्; पश्चिममा धनकुटा, उत्तरतर्फ ताप्लेजुङ जिल्ला र सङ्खुवासभा जिल्ला सीमाना लाग्छन्। उचाइ दायरा ३५४ मि. देखि २,९६३ मि. सम्म फैलिएको छ। जिल्लाको प्रमुख नदी तमोर नदी हो, जसले पूर्वी भागमा प्राकृतिक सिमाना तय गरेको छ। अन्य खोलानालामा खोरङ्गा, पिगुवा, लम्बु (लिम्बु), कोया, तेलिया, फाकचुवा र हिउँदिया खोलाहरू उल्लेखित छन्।

नामाकरण र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

नामको उत्पत्तिबारे विभिन्न मत भेटिन्छन्। एक धारणा अनुसार लिम्बुवान क्षेत्रमा १७ थुम मध्ये १३ थुमको कर व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित संरचनाबाट ‘तेह्रथुम’ शब्द बनेको मानिन्छ। अर्को व्याख्याले पहाडी थुम्का–थुम्काको गणनाबाट नाम टिकेको बताउँछ। स्रोतहरूमा मतभेद भएकाले कुनै एक कारणलाई निश्चित ठहर गर्न सकिएको छैन।

नेपाल एकीकरणपश्चात् पृथ्वीनारायण शाहको शासनमा लिम्बुवान समेटिएपछि यहाँको चालचलन र किपट व्यवस्थामा हस्तक्षेप नगर्ने वाचा गरिएको भनिन्छ। किपट र अमाल प्रणाली यथावत् राखी स्थानीय सुब्बालाई कतिपय न्यायिक र आर्थिक अधिकार प्रदान गरिएको विवरण पाइन्छ, जसअन्तर्गत तिरो उठाउने संरचना व्यवस्थित गरियो। अभिमान सिंह बस्नेतको नेतृत्वमा गोर्खाली फौज पूर्वतर्फ पुगेपछिको मेलमिलाप र रामकृष्ण कुँवरसँग सम्बन्धित सम्झौता प्रसङ्ग, साथै चैनपुर क्षेत्रको सन्दर्भ पनि यस इतिहाससँग जोडिन्छ।

बि.सं. १९५२ तिर सत्रथुममधिको १३ थुमबाट तिरो उठाउने ‘तेह्रथुम माल’ व्यवस्था कायम गरिएको उल्लेख छ। बि.सं. २०१८ मा पुनर्संरचनापछि यस माल क्षेत्रबाट ताप्लेजुङ जिल्ला, पाँचथर जिल्ला, सङ्खुवासभा जिल्ला र तेह्रथुम गरी चार जिल्ला बनाइएकामा, वर्तमान तेह्रथुममा मुख्यतः आठराई, फेदाप र छथर क्षेत्रका भाग मात्र रहेकाले ‘तेह्रथुम’ नाम निरन्तर भएको ठहराइ पाइन्छ।

प्रशासनिक विभाजन

जिल्लामा ६ स्थानीय तह छन्—२ नगरपालिका र ४ गाउँपालिका। नगरपालिकामा म्याङलुङ र लालीगुराँस पर्दछन्। गाउँपालिकामा आठराई, छथर, फेदाप र मेन्छयायेम समावेश छन्।

म्याङलुङ नगरपालिकामा म्याङलुङ, ताम्फुला, पिप्ले, आम्बुङ, सावला र जिरिखिम्ती क्षेत्र समेटिएका छन्। लालीगुराँस नगरपालिकामा वसन्तपुर, फुलेक, दाङ्पा, सुङनाम र सोल्मा पर्दछन्। आठराई गाउँपालिकाको संरचनामा ह्वाकु, इवा, छातेढुङ्गा, चुहानडाँडा, थोक्लुङ, सङ्क्रान्तिबजार र खम्लालुङ छन्। छथर गाउँपालिकामा सुदाप, ओख्रे, फाक्चामारा, पञ्चकन्यापोखरी, हमरजुङ र आङदिम, फेदाप गाउँपालिकामा ओयाक्जुङ, जलजले, सिम्ले, इसिबु र सम्दु तथा मेन्छयायेम गाउँपालिकामा मोराहाङ, श्रीजुङ र पौठाक सामेल छन्।

पुनर्संरचनाका क्रममा केही साविक गाउँ पञ्चायत अन्य जिल्लामा समायोजन भएको विवरण पनि उल्लेख छ, जसमा धनकुटा र ताप्लेजुङतर्फको स्थानान्तरण प्रमुख हो। विगतमा एक निर्वाचन क्षेत्र, ३२ गाविस र ११ इलाकाको संरचना भएको भनिए पनि वर्तमानमा ती एकाइहरू स्थानीय तहले प्रतिस्थापन गरेका छन्।

अर्थतन्त्र र कृषि

तेह्रथुम नेपालका चिया उत्पादन क्षेत्रमध्येको एक हो। यहाँ बेमौसमी तरकारी, अदुवा, चिया, दुध, अकबरे खुर्सानी, सुन्तला, कागती, अम्लिसो, अलैंची तथा बहुमूल्य जडीबुटी जस्ता नगदेबालीको प्रचलन छ। सडक सञ्जाल पहिल्यै विस्तार भएकाले पहाडी उत्पादनको विपणन सुगम भएको वर्णन पाइन्छ।

जलसम्पदा र भू–रूप

तमोर उपत्यकाले जिल्लाको पूर्वी भाग आकार दिन्छ, अन्य सहायक खोलानाला पहाडी भूभागमा समाहित छन्। पोखरीमध्ये मार्गा पोखरी, चिचिलिङ पोखरी, छातेढुङ्गा, इवा र सङ्क्रान्ति क्षेत्रका जलाशयहरूको उल्लेख भेटिन्छ। उचाइको फराकिलो दायराका कारण वनस्पति र बस्ती वितरण विविध छ।

पर्यटन र सांस्कृतिक स्थल

मुख्य आकर्षणमा तीनजुरे डाँडा, बसन्तपुर क्षेत्र, सोल्माको चिया बगान र हिउँद ऋतुका हिमाली दृश्यकाव्य परेका छन्। हृयातुङ झरनाबारे “नेपालकै अत्यधिक उचाइ” वा “सबैभन्दा लामो” भन्ने दाबीहरू देखिन्छन्; यसबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। टीएमजे (तीनजुरे–मिल्के–जलजले) क्षेत्रमा नेपालमा पाइने ३२ प्रजातिमा करिब २८ प्रजातिका गुराँस फेला पर्ने भनाइ प्रचलित छ।

पदयात्रा, कञ्चनजङ्घा र मकालु हिमालको दृश्यावलोकन, तीनजुरेबाट प्याराग्लाइडिङ, तथा तीनजुरे र मेन्छयायेम डाँडाबाट सूर्योदय–सूर्यास्त हेर्नु लोकप्रिय गतिविधि मानिन्छ। धार्मिक स्थलमा म्याङलुङको सिंहवाहिनी मन्दिर, जिरिखिम्तीको सि मिना क्षीं, म्याङलुङको पाथीभरा, मोराहाङको गौखुरी माता, सोल्माको सिद्धदेवी र जलकन्या, तीनजुरेको रातपोखरी, दाङ्पाको शिव मन्दिर, फाक्चामाराको पञ्चकन्या देवी, सङ्क्रान्तिबजारको भगवती र शिवालय, इवा–ह्वाकु क्षेत्रको तमु बौद्ध गुम्बा आदि समावेश छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “तेह्रथुम जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A5%81%E0%A4%AE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). तेह्रथुम जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A5%81%E0%A4%AE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_33,
  title = {तेह्रथुम जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A5%81%E0%A4%AE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}