तेन्जिङनोर्गे शेर्पा

तेन्जिङनोर्गे शेर्पा नेपाली शेर्पा समुदायका अग्रणी पर्वतारोही थिए। उनी २०१० जेठ १६ (१९५३ मे २९) मा एडमन्ड हिलारीसँग सगरमाथाको शिखरमा पुग्ने दुईमध्ये एक भए। पछि उनी प्रशिक्षक, पर्वत–मार्गदर्शक र पर्यटन व्यवसायीका रूपमा परिचित बने। टाइम पत्रिकाले उनलाई २०औँ शताब्दीका प्रभावशाली शत शख्सियतमा उल्लेख गरेको छ।

नाम, उत्पत्ति र प्रारम्भिक जीवन

तेन्जिङको जन्म र बाल्यकालबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। उनको आत्मकथामा आफू खुम्बुको तेङ्बोचेमा जन्मेर हुर्किएको शेर्पा भएको भनाइ छ। सन् १९८५ मा अखिल भारतीय रेडियोसँग उनले आमाबाबु तिब्बतबाट आए तर आफू नेपालमै जन्मिएको बताए। पछिल्ला विवरणहरू, जसमध्ये उनका छोरा जाम्लिङ तेन्जिङ नोर्गे सह-लेखक रहेको कृतिसमेत, अनुसार उनको जन्म तिब्बतको खार्ता उपत्यकास्थित त्से चुमा भएको र थामेमा हुर्किएको उल्लेख पाइन्छ। उनले सानो उमेरमा खुम्बुका एक शेर्पा परिवारका लागि काम गर्न नेपाल पुगेका थिए।

उनको बाल्यकालको नाम नाम्ग्याल वाङ्दी थियो। पछि रोङबुक गुम्बाका संस्थापक प्रमुख लामाको सल्लाहमा नाम परिमार्जन भई ‘तेन्जिङ नोर्गे’ भयो, जसको अर्थ ‘धर्मप्रति आस्था राख्ने भाग्यमानी र समृद्ध’ भन्ने व्याख्या गरिन्छ। उनका पिता घाङ ला मिङमा तिब्बती चौरी गोठाला थिए (मृत्यु सन् १९४९) र आमा डोक्मो किन्जोम थिइन्। तेन्जिङ १३ सन्तानमध्ये ११औँ थिए, जसमध्ये धेरैको बालमै मृत्यु भएको थियो। किशोर अवस्थामा उनले दुई पटक घर छोडेर निस्केका थिए—पहिले काठमाडौँतिर र पछि दार्जिलिङतिर, जुन त्यतिबेला पूर्वी हिमालयका अभियानहरूको मुख्य थालनीस्थल मानिन्थ्यो। उनलाई एक समय भिक्षु बनाउने उद्देश्यले तेङ्बोचे गुम्बामा पठाइएको थियो। १९ वर्षको उमेरमा उनी दार्जिलिङको तु सोङ बुस्ती क्षेत्रमा शेर्पा समुदायसँग बस्न थाले।

उनको धार्मिक पहिचान बौद्ध धर्म थियो। सगरमाथालाई तिब्बती र शेर्पा भाषामा चोमोलुङ्मा भनिन्छ, जसको सामान्य अर्थ ‘पवित्र आमा’ वा ‘देवीको शिखर’ मानिन्छ। उनको वास्तविक जन्म मिति अज्ञात ठानिन्छ; सगरमाथा आरोहणपछि उनले सोही दिनलाई जन्मदिनका रूपमा मनाउने निर्णय गरेका थिए।

सगरमाथा आरोहण

तेन्जिङ र एडमन्ड हिलारीले सन् १९५३ मे २९ (२०१० जेठ १६) मा सगरमाथाको शिखरमा सफलतापूर्वक पाइला टेके। यस ऐतिहासिक उपलब्धिपछि उनले सो मितिलाई आफ्नो जन्मदिनजस्तो मनाउने चलन बसाले। यो आरोहणले विश्व पर्वतारोहणमा शेर्पा समुदायको दक्षता र तेन्जिङको नामलाई स्थापित गर्यो।

सगरमाथापछि पेशागत भूमिका

सन् १९५४ मा दार्जिलिङमा हिमालय पर्वतारोहण संस्थान स्थापना हुँदा तेन्जिङ पहिलो स्थल प्रशिक्षण निर्देशक नियुक्त भए। जनवरी १९७५ मा भुटानका राजा जिग्मे सिङ्ग्ये वाङ्चुकको अनुमतिमा, देशमा प्रवेश पाएका पहिलो अमेरिकी पर्यटक टोलीका लागि उनले सिरदारको जिम्मेवारी सम्हाले। यो समूह ‘माउन्टेन ट्राभल’ (पछिल्लो नाम माउन्टेन ट्राभल–सोबेक) ले संयोजन गरेको थियो, र पारोबाट सुरु भएको पदयात्रामा पारो ताकसाङको अवलोकनसमेत थियो। पछि टोली नेपाल र सिक्किम हुँदै भारत फर्कियो। तेन्जिङले समूहलाई सिक्किमका तत्कालीन राजासँग भेट गराए र बिदाइ कार्यक्रमका लागि आफ्नै घरमा निम्त्याए।

सन् १९७८ मा उनले ‘तेन्जिङ नोर्गे एडभेन्चर्स’ स्थापना गरे, जसले हिमालय क्षेत्रमा पदयात्रा सेवा उपलब्ध गरायो। सन् २०२१ मा यो कम्पनी उनका छोरा जाम्लिङ तेन्जिङ नोर्गेले सञ्चालन गरिरहेका थिए; जाम्लिङ सन् १९९६ मा सगरमाथाको चुचुरोमा पुगेका थिए।

सम्मान, मान्यता र स्मारक

२०१० जेठ १६ मा काठमाडौँमा तेन्जिङ र एडमन्ड हिलारीको सम्मानार्थ कार्यक्रम आयोजित गरिएको थियो। ७ जुन १९५३ (२०१० असार २४) मा महारानी एलिजाबेथ द्वितीयले तेन्जिङको उपलब्धिलाई मान्यता दिन चाहेको औपचारिक जानकारी दिइयो। त्यसपछि टेन डाउनिङ स्ट्रिटले १ जुलाईमा भारत र नेपाल सरकारसँगको परामर्शपछि जर्ज पदक प्रदान गर्ने महारानीको स्वीकृति भएको जनायो। राजा त्रिभुवनले उनलाई ‘सुप्रदीप्त मान्यवर नेपाल तारा’बाट विभूषित गरे। सन् १९५९ मा भारत सरकारले उनलाई पद्मभूषण प्रदान गर्‍यो।

सेप्टेम्बर २०१३ मा नेपाल सरकारले ७,९१६ मिटर (२९,९७१ फिट) माथिको एक शिखरलाई ‘तेन्जिङ शिखर’ नामाङ्कन गर्ने प्रस्ताव अघि सार्‍यो। दुवै ‘तेन्जिङ’ र ‘हिलारी’ शिखर चोयुदेखि ग्याचुङ काङसम्म फैलिएको हिमशृङ्खलामा पर्दछन्, र तेन्जिङ शिखर चोयु हिमाल ‘ओयु’को नजिक रहेको बताइन्छ। जुलाई २०१५ मा यम (क्षुद्र ग्रह)मा ३.४ किलोमिटर अग्लो पर्वतमाला ‘तेन्जिङ मोन्टेस’ नामाकरण गरियो। सन् २००३ मा भारतले आफ्नो सर्वोच्च साहसिक क्रीडा पुरस्कारको नाम परिवर्तन गरी ‘तेन्जिङ नोर्गे राष्ट्रिय साहसिक कार्य पुरस्कार’ राख्यो। वि.सं. २०६४ मा लुक्ला विमानस्थलको नाम परिवर्तन गरी तेन्जिङ-हिलारी विमानस्थल राखियो। उनको सम्मानमा एक क्षुद्र ग्रहलाई ‘६४८१ तेन्जिङ’ नाम दिइएको तथा विभिन्न चिडियाखानामा हाब्रेलाई उनको नामले सम्बोधन गरिएको उल्लेख छ।

व्यक्तिगत जीवन र निधन

तेन्जिङले तीन विवाह गरे। पहिलो पत्नी दावा बुठ्रिद् थिइन्, जिन्को वि.सं. २००० मा निधन भयो। तिनीसँग एक छोरा निमा दोर्जे थिए, जसको चार वर्षमै मृत्यु भयो, र दुई छोरीहरू पेम पेम र निमा जन्मिए। पेम पेमको छोरा टासी तेन्जिङले सगरमाथा आरोहण गरेका थिए, र निमा फिलिपिनी ग्राफिक डिजाइनर नोली गलाङसँग विवाहबंधनमा बाँधिएकी थिइन्। दोस्रो पत्नी आङ ल्हमो (पहिलो पत्नीका काकाको छोरी)सँग सन्तान भएन। तेस्रो पत्नी दक्कुसँग उनले शेर्पा प्रथाले अनुमति दिने बहुविवाहको सन्दर्भमा वैवाहिक सम्बन्ध जोडे। दक्कुसँग तीन छोराहरू—नोर्बु, जाम्लिङ तेन्जिङ नोर्गे र धमे—र एक छोरी डेकी भए, जसले पछि अमेरिकी वकिल क्लार्क ट्रेनरसँग विवाह गरिन्।

वि.सं. २०५९ मा जाम्लिङ तेन्जिङ नोर्गेले पिटर हिलारीसँग सगरमाथा आरोहण गरी उनको सफलता–स्वर्णजयन्ती सम्झिए। तेन्जिङको २०४३ वैशाख ২৬ मा भारतको पश्चिम बङ्गालस्थित दार्जिलिङमा मस्तिष्क रक्तस्रावका कारण ७१ वर्षको उमेरमा निधन भयो। उनको पार्थिव शरीर दार्जिलिङको हिमालय पर्वतारोहण संस्थानमै अन्त्येष्टि गरिएको थियो। उनकी विधवा दक्कुको वि.सं. २०४८ मा मृत्यु भएको थियो।

कला, साहित्य र सञ्चार

सन् २०११ मा अमर चित्र कथाले बाल–पाठकका लागि तेन्जिङबारे हास्य–चित्र पुस्तक प्रकाशित गर्‍यो। सन् २००३ मा कोएन दाजुभाइको चलचित्र ‘इनटोलेरेबल क्रुएल्टी’मा, मुख्य पात्रले सक्षम पारिएको सकारात्मक कर्मको रूपक बनाउन तेन्जिङको नाम उल्लेख गरिएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “तेन्जिङनोर्गे शेर्पा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%99%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%87_%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). तेन्जिङनोर्गे शेर्पा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%99%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%87_%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE

@misc{ne_390,
  title = {तेन्जिङनोर्गे शेर्पा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%99%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%87_%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}