सिन्धुली जिल्ला

सिन्धुली जिल्ला नेपालको बागमती प्रदेशअन्तर्गत पर्ने जिल्ला हो, जसको भौगोलिक फैलाव २,४९१ वर्ग किलोमिटर (९६२ वर्ग माइल) छ। यसको प्रशासनिक केन्द्र कमलामाई नगरपालिकाभित्रको सिन्धुलीमाढी हो। जिल्ला नौवटा स्थानीय तहमा संगठित छ, जसमा दुई नगरपालिका र सात गाउँपालिका पर्छन्। वि.सं. २०७८ को जनगणना अनुसार कुल जनसङ्ख्या ३,००,०२६ पुगेको छ। भित्री तराई र पहाडी भू–भाग दुवै समेटिएको यस जिल्लाको सिमाना १० जिल्लासँग जोडिन्छ। ऐतिहासिक सिन्धुलीगढी, बी.पी. राजमार्ग तथा जुनार उत्पादनका कारण यो व्यापक रूपमा चिनिन्छ।

अवस्थिति र भू–रूप

सिन्धुलीको भौगोलिक स्वरूप भित्री तराई र पहाडको मिश्रित अवयवले बनेको छ। स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ अनुसार यो भित्री तराई जिल्लाको रुपमा वर्गीकृत छ। अक्षांश करिब २६°५५′ देखि २७°२२′ उत्तर र देशान्तर ८५°१५′ देखि ८६°२५′ पूर्वसम्म फैलिएको छ। उचाइमा ठूलो भिन्नता पाइन्छ; अधिकतम करिब २,३८६ मिटर (फिक्कल गाउँपालिका क्षेत्रमा) र न्यूनतम करिब १६८ मिटर (दुधौली नगरपालिका क्षेत्रमा) रहेको उल्लेख छ।

जिल्लाको पूर्वमा कोशी प्रदेश र दक्षिणमा मधेश प्रदेश सन्निकट छन्। सीमाना उदयपुर, सिराहा, रौतहट, मकवानपुर, काभ्रेपलाञ्चोक, रामेछाप, ओखलढुंगा, सर्लाही, महोत्तरी र धनुषा गरी जम्मा १० जिल्लासँग मिल्छ; यसरी सबैभन्दा धेरै जिल्लासँग सिमाना जोडिएको भनिएको छ।

जनसङ्ख्या र प्रशासनिक केन्द्र

वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार सिन्धुलीमा ३,००,०२६ बासिन्दा बसोबास गर्छन्। सदरमुकाम सिन्धुलीमाढी हो, जुन कमलामाई नगरपालिकाको केन्द्रभागमा अवस्थित छ। आन्तरिक बस्ती वितरण भित्री तराईका समथर फाँट र पहाडी भेगका बस्तीसम्म फैलिएको देखिन्छ, यद्यपि जनघनत्व र वासस्थानका सूचक अलग–अलग स्थानीय तहअनुसार फरक देखिन्छन्।

प्रशासनिक संरचना

सिन्धुली जिल्ला नौवटा स्थानीय तहमा विभाजित छ, जसमा दुई नगरपालिका र सात गाउँपालिका समावेश छन्। नगरपालिकाहरू: कमलामाई नगरपालिका र दुधौली नगरपालिका। गाउँपालिकाहरू: फिक्कल, तीनपाटन, गोलन्जोर, घ्याङलेख, मरिण, हरिहरपुरगढी र सुनकोशी। यी तहहरू वडास्तरसम्म संरचित छन्, र २०७० दशकमा भएका संघीय पुनर्संरचनापछि वर्तमान स्वरूपमा आएका हुन्।

इतिहास

सिन्धुली सिन्धुलीगढी किल्लाका कारण ऐतिहासिक रूपमा विख्यात छ। वि.सं. १८२४ मा यहाँ गोर्खाली सेनाले ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीका फौजलाई पराजित गरेको उल्लेख पाइन्छ, जसले क्षेत्रको रणनीतिक महत्त्वलाई उजागर गर्छ। विगतको प्रशासनिक व्यवस्थाअनुसार यो जिल्ला मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रअन्तर्गतको जनकपुर अञ्चलमा पर्थ्यो। वि.सं. २०२३ सम्म सदरमुकाम सिन्धुलीगढीमै रहेको र पछि सिन्धुलीमाढीमा सारिएको बताइन्छ।

नामोत्पत्तिका धारणा

जिल्लाको नाम कसरी प्रचलनमा आयो भन्नेबारे विभिन्न स्थानीय परम्परा र भनाइहरू पाइन्छन्। स्रोतहरूमा मतभेद छ, प्रमुख धारणा यस्ता छन्:

• मकवानी शासनकालका राजा राघव नरेन्द्र सेन भगवानरामका भक्त भएकाले ‘सिन्धुल’ नामले पहिचान हुन्थ्यो; सोही नामबाट ‘सिन्धुली’ बनेको भन्ने धारणा।
• सदरमुकाम नजिकको सिद्धबाबा मन्दिरसँग जोडिएको ‘सिद्धस्थली’ शब्द समयक्रममा अपभ्रंश भई ‘सिन्धुली’ भएको भनाइ।
• परापूर्वकालमा ‘सिन्धुल’ नामका शासकसँग सम्बन्धित स्थाननाम विकसित भएको कथन।
• भद्रकालीतर्फको एउटा सुरूङलाई ‘सुन्दुरी’ भनिन्थ्यो; उक्त शब्द अपभ्रंश हुँदै ‘सिन्धुली’ बनेको तर्क।
• तामाङ समुदायको काठ/दाउरा सम्बन्धी बोलिचाली ‘सिङथुवा/सिङथुजी’ बाट रूपान्तरित भएको स्थानीय व्याख्या।
• मकवानपुर क्षेत्रमा सेनवंशी शासकहरूको ‘सेनको दुवाली’ (माछा मार्ने थलो) बोलिचालीबाट ‘सेनदुली’ र पछि ‘सिन्धुली’ बनेको धारणा।

आर्थिक गतिविधि, संस्कृति र पूर्वाधार

सिन्धुली जुनार उत्पादनका लागि परिचित छ, जसले स्थानीय कृषि–आधारित आम्दानीमा योगदान पुर्‍याउँछ। मुल सडक सञ्जालमधे एक, बी.पी. राजमार्ग, यस जिल्लाबाट गुजरिन्छ, जसले पूर्व–पश्चिम र दक्षिण–उत्तर जोडतोडमा सहायता पुर्‍याएको छ। धार्मिक–सांस्कृतिक दृष्टिले कालीमाई मन्दिर (कमलामाईको क्षेत्रमा) प्रतिष्ठित आस्थाकेन्द्र मानिन्छ, जहाँ विशेषतः माघे सङ्क्रान्तिमा मेला लाग्ने तथा प्रारम्भमा कालीमाईको दर्शन गरी मात्र अन्य देवीस्थलको पूजा गर्ने परम्परा वर्णित छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सिन्धुली जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सिन्धुली जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_56,
  title = {सिन्धुली जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}