ओखलढुङ्गा जिल्ला

ओखलढुङ्गा जिल्ला नेपालका मध्य–पहाडी जिल्लामध्ये एक हो, जसले कोशी प्रदेशको दक्षिण–पश्चिम भेग ओगट्छ। यसलाई पूर्वबाट खोटाङ जिल्लासँगको सीमामा दूधकोशी नदी र पश्चिमबाट रामेछाप जिल्लातर्फको लिखू नदीले छुट्याएको छ। उत्तरमा सोलुखुम्बु जिल्ला र दक्षिणतर्फ उदयपुर जिल्ला तथा सिन्धुली जिल्ला पर्छन्। नेपालका ७५ जिल्लामध्ये जनसंख्याको मापदण्डमा ५९औँ र क्षेत्रफलको आधारमा ६८औँ स्थानमा पर्ने यो जिल्लाको प्रशासनिक केन्द्र ओखलढुङ्गा बजार (आजको सिद्धिचरण नगरपालिका) हो।

भू–अवस्थिति र सीमाना

जिल्ला पूर्व–पश्चिम फैलिँदै जाने र तीन भेगबाट नदीहरूले घेरिएको भू–आकृतिमा अवस्थित छ। अक्षांश करिब २७°६’ देखि २७°३२’ उत्तर र देशान्तर ८६°१०’ देखि ८६°३२’ पूर्व दायरामा पर्छ भन्ने विवरण स्रोतमा उल्लेख छ। समुन्द्री सतहबाट उचाइ ३९० मिटरदेखि ३,६२७ मिटरसम्म छ, जहाँ सबभन्दा होचो स्थान थाक्लेका जोर्तीघाट (३९० मि.) र सबभन्दा अग्लो स्थान पात्लेको लाम्जेडाँडा (३,६२७ मि.) मानिन्छ। सदरमुकाम आसपासको उचाइ करिब १,८४९ मिटर रहेको बताइन्छ।

इतिहास र नामाकरण

स्थानीय परम्पराअनुसार यो क्षेत्रमा अभिरवंशी, गोपालवंशी र किराँतवंशी शासकहरूको शासन पाइने उल्लेख छ। पछि वल्लो किराँत क्षेत्रको सत्तोत्तर चरणमा मल्ल शासकहरूको प्रभाव पुगेको भनाइ भेटिन्छ। पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरणपछि भीमसेन थापाको प्रशासनिक व्यवस्थामा ३९ जिल्लामध्ये “पूर्व ३ नम्बर ओखलढुङ्गा” नामले परिचित एकाइबाट हालका सोलुखुम्बु जिल्ला, ओखलढुङ्गा जिल्ला र खोटाङ जिल्ला समेटिएको उल्लेख मिल्छ।

जिल्लाको नाम “ओखलढुङ्गा” को व्युत्पत्तिसम्बन्धी दुई प्रचलित जनश्रुतिहरू पाइन्छन्। एक भनाइअनुसार महाभारतकालका भीमले ओखलजस्तो खोपिल्टो ढुंगामा मुसलले धान कुटेको स्थान रहेकाले नाम बनेको हो। अर्को भनाइमा मल्लकालका राजा लक्ष्मीनरसिंहले पठाएका काजी भीम मल्लको फौजले किराँत पराजित गरेपछि ठूलो ढुंगाको ओखलमा धान कुटेर भोजन गरेको स्मृतिमा नाम कायम भयो भनिएको छ। उक्त ढुंगाको ओखल हाल ओखलढुङ्गा बजार नजिकैको सिद्धिचरण पार्कछेउ, तत्कालीन ओखलढुङ्गा गाविस–६ मा सुरक्षित राखिएको बताइन्छ।

प्रशासनिक संरचना

ओखलढुङ्गामा १ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका गरी ८ स्थानीय तह छन्। नगरपालिका तर्फ सिद्धिचरण नगरपालिका पर्दछ। गाउँपालिका तर्फ खिजीदेम्वा गाउँपालिका, चम्पादेवी गाउँपालिका, चिशङ्खुगढी गाउँपालिका, मानेभञ्ज्याङ गाउँपालिका, मोलुङ गाउँपालिका, लिखु गाउँपालिका र सुनकोशी गाउँपालिका रहेका छन्। यिनका केन्द्र र वडा संरचना स्रोतमा सूचीकृत छन्, साथै वि.सं. २०७८ का जनसङ्ख्या–क्षेत्रफलकृत तथ्याङ्क पनि दिइएका छन्।

जनजाति, भाषा र संस्कृति

जिल्लामा मगर, बाहिङ, सुनुवार (कोँइच), राई, लिम्बु, गुरुङ, तामाङ, शेर्पा, घर्ती, भुजेल, नेवार, क्षेत्री, बाहुन, कामी (विश्वकर्मा), दमाई (परियार), थापा आदिको बसोबास छ। भाषागत विविधतामा बाहिङ, सुनुवार, राई, गुरुङ, शेर्पा, तामाङ, मगर आदि बोलिन्छन्। सांस्कृतिक अभ्यासमा यी समुदायका परम्परागत पर्व–अनुष्ठान र गुम्बा–देवालयहरू महत्वपूर्ण मानिन्छन्।

धरातलीय विभाजन र कृषि

जिल्लाको भूमिरूप तीन भागमा वर्णित छ। बेसी क्षेत्र करिब १५% (१६१ वर्गकिमी) भागमा नदी–खोला किनारका तल्ला भू–भाग पर्छन्, जहाँ धान्यबालीसँगै तरकारी, फलफूल, पशुपालन र माछापालन गरिन्छ। मध्य–पहाडी क्षेत्र करिब ६५% (६९८ वर्गकिमी) ओगट्छ, जसमा ओखलढुङ्गा बजार र रुम्जाटार पर्छन्; धान, मकै, गहुँ, कोदो, फापर, तोरी र तरकारी–फलफूल यहाँका प्रमुख आम्दानी श्रोत हुन्। लेकाली भाग करिब २०% (२१५ वर्गकिमी) छ, विरल जनसङ्ख्या र ढुंगाम्याटो भू–भागसहित; यहाँ मकै, आलु, जौ, गहुँ, उवा र स्याउ खेती तथा भेडा–चौंरी पालन चलनमा छ।

जलस्रोत र प्राकृतिक आकर्षण

मुख्य नदी–प्रणालीमा दूधकोशी नदी, सुनकोशी नदी र लिखू नदी पर्छन्। सहायक धाराहरूमा बुकु, भुसुने, पेलु, चोकती, साल्पू, मोलुङ, ठोट्ने, सिस्ने, सेर्ना, बाङ्गे, खानी, ढाँड, पङ्खु, लिपे, डुँडे, जुंगे, चोक्टीमङ्गला, अँधेरी, पाताले, सेप्ली, खार्ते, झगरपुर, कुवापानी, शेरा, सिल्खु, पहिले आदि खोल्साखोल्सी उल्लेखित छन्। खिजी थोलेदेम्बा (करिब ३,४४० मि.) पदयात्राका लागि परिचित शिखर मानिन्छ। प्रमुख झरनामा पोकली झरना (१३१ मि.) र रातमाटे झरना (१११ मि.) मुख्य हुन्; सेप्ली, ढिकुरे, सेर्ना, सेलेले र न्याउले झरनाहरू पनि सूचीकृत छन्।

धार्मिक स्थल

धार्मिक–सांस्कृतिक स्थानहरूमा विलन्दूस्थित ककनी (श्री चम्पादेवी) मन्दिर, चिशङ्खु गढीको कोटकी कालिकादेवी, रावादोलुस्थित छरछरे झरना महादेव (माघे संक्रान्तिमा मेला), भुसिंगाको किल्खोर्दिङ गुम्बा, खिजिकातीको गुफा, दियालेको जोगेश्वर महादेव, मोलीको तीनकन्या देवी, पोखरेको पोखरा देवी, कुइभीरको सिंहदेवी, नर्मदेश्वर महादेव, बर्नालूको सपनावती देवी, ओखलढुङ्गा बजारका रघुविरेश्वर महादेव, सरस्वतीस्थान, कालिकादेवी, जाल्पादेवी, भिमसेनस्थान, वटुक भैरव, वरुणेश्वर क्षेत्रका कालिकादेवी, महादेव, र कुन्तादेवी–जलजलेश्वर परिसर समावेश छन्।

अर्थतन्त्र र बजार

जिल्लाको प्रमुख वाणिज्यिक केन्द्र ओखलढुङ्गा बजार हो, जहाँ साप्ताहिक हाट बुधबार र शनिबार लाग्छ; शनिबारको भीड बढी हुने उल्लेख छ। अन्य व्यापारिक केन्द्रमा केत्तुके, रामपुर, घोराखेरी, पलापु, रानीवन, कोशाहाट, खिजीफलाटे र मानेभञ्ज्याङ गाउँपालिका क्षेत्र महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्। केत्तुकेमा मंगलबार र मानेभञ्ज्याङमा बिहीबार हाट लाग्ने प्रचलन स्रोतमा दर्ता छ।

साहित्यिक प्रभाव र व्यक्तित्व

युगकवि सिद्धिचरण श्रेष्ठले “मेरो प्यारो ओखलढुङ्गा” कवितामार्फत यस ठाउँलाई साहित्यिक पहिचान दिए, जसलाई नारायण गोपालले गायन गरेका छन्। समाजशास्त्री डा. कविताराम श्रेष्ठले त्यही शीर्षकको संस्मरणात्मक संकलन लेखेर जिल्लाको भू–सामाजिक र सांस्कृतिक गतिविधि तथा वि.सं. २०५८ मा गरिएको “आफ्नो जन्मथलो सम्झौँ” अभियानको विवरण समेटेका छन्। परिचित व्यक्तित्वमा कप्तान यज्ञबहादुर थापा, रूक्माङ्गद कटवाल, अगनसिंह राई, भिक्टोरिया क्रस विजेता बलराम चैनराई, लीलानाथ दाहाल, तथा पञ्चायतकालका सहिदहरूका रूपमा ठगीनाथ दाहाल, खगेन्द्र राज दाहाल, गोकर्ण बहादुर कार्की र बुद्धि नारायण श्रेष्ठका नामहरू उल्लेखित छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “ओखलढुङ्गा जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%93%E0%A4%96%E0%A4%B2%E0%A4%A2%E0%A5%81%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). ओखलढुङ्गा जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%93%E0%A4%96%E0%A4%B2%E0%A4%A2%E0%A5%81%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_37,
  title = {ओखलढुङ्गा जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%93%E0%A4%96%E0%A4%B2%E0%A4%A2%E0%A5%81%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}