खोटाङ जिल्ला

खोटाङ जिल्ला नेपालको कोशी प्रदेशमा पर्ने एक पहाडी जिल्ला हो। यसका उत्तरतिर सोलुखुम्बु, पूर्वतिर भोजपुर, पश्चिमतिर ओखलढुङ्गा र दक्षिणतिर उदयपुर जिल्ला छन्। सदरमुकाम दिक्तेल हो, जहाँबाट प्रशासनिक सेवा सञ्चालित हुन्छ। दुधकोशी र अरुण नदीबीचको ऐतिहासिक माझकिराँत/खम्बुवान भूभागमा पर्छ, जसले सांस्कृतिक वैविध्य र पुराना शासन–परम्पराको छाप बोकेको छ।

इतिहास

राष्ट्र एकीकरणअघि यो क्षेत्र किराँती समुदायको प्रमुख बसोबास क्षेत्रका रूपमा चिनिन्थ्यो। तत्कालीन चौदण्डीगढीका सेन वंशका शासकबाट केन्द्रको प्रशासन चल्थ्यो, जबकि थुम र गढीहरूमा किराँती राजाहरूको अधिकार रहेको उल्लेख पाइन्छ। यही शासनकालमा खोटाङमा राई समुदायलाई स्वशासन मान्यता दिएको भनाइ रहेको छ। सेन र किराँती पक्षबीच समय–समयमा द्वन्द्व देखिने र त्यसको सन्दर्भमा पृथ्वीनारायण शाहको पूर्वतर्फका विजय अभियानपछि यो भूभाग एकीकरणमा आएको बताइन्छ।

राणा शासनको कालखण्डमा नेपाल ३५ जिल्लामा विभाजित हुँदा, हालको खोटाङ क्षेत्र साप्सु खोलालाई आधार मानेर पूर्व ३ र पूर्व ४ नामका प्रशासनिक भागले हेर्थे। स्थानीय तहमा मझुवा, आमचोक, खोटाङ, छुलुवार, सावा, दिप्लुङ, चुइचुम्मा, रतन्छा, खाम्तेल, हलेसी र रावाथुम जस्ता एकाइहरू प्रचलनमा थिए। दक्षिण साप्सु क्षेत्रमा खोटाङ इलाका अदालत र ऐँशेलुखर्क इलाका अदालतबाट न्याय तथा जग्गा दर्तासम्बन्धी काम पनि हुन्थे।

वि.सं. २०१८ मा देश १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा पुनर्संरचना हुँदा, खोटाङ बजारलाई सदरमुकाम तोकी खोटाङ जिल्ला स्थापन भयो। त्यसबेला साप्सु खोला उत्तरका २३ र दक्षिणका २२ गाउँ पञ्चायत रहेको र जिल्ला सभामा उत्तरतर्फको प्रतिनिधित्व धेरै भएको उल्लेख पाइन्छ। वि.सं. २०२० मा जिल्ला पञ्चायत र शिक्षा प्रशासन दिक्तेल सारिएर सदरमुकाम औपचारिक भयो। वि.सं. २०२२ मा खोटाङ अदालत दिक्तेलतर्फ र ऐँशेलुखर्क अदालत सोलु सल्‍लेरीतर्फ सार्ने सरकारी निर्णय भयो। वि.सं. २०३२ को संविधान तेस्रो संशोधनपछि भोजपुरका वोपुङ, भाज्याङ्गखर्क, काहुले तथा सोलु क्षेत्रका बाकाचोल, पारा, जलेश्वरी, महेश्वरी, धारापानी, डुम्रे, दुवे, माक्पा, बाङ्देल, राखा, ऐँशेलुखर्क, बादेल, दिप्सुङ लगायत गरी १५ गाउँ पञ्चायत खोटाङमा गाभिए र हालको सिमाना कायम भएको बताइन्छ।

नामकरण

नामको उत्पत्तिबारे दुई जनश्रुति प्रसङ्गित छन्। एक अवधारणाअनुसार कुनै समय स्थानीय किराँती राजा ‘खोटे’सम्बद्ध एक कोट रहेकाले ‘खोटाङ’ नाम प्रचलित भयो। अर्को परम्परामा, वरिपरि प्रशस्त ‘खोटे सल्ला’ भएकाले क्षेत्र ‘खुटा’ भनिन थाल्यो र त्यहींका प्रतापी ‘हाङ’ शासकको सन्दर्भ जोडिँदै ‘खुटाहाङ’ हुँदै ‘खोटाङ’ शब्द बसेको दाबी पाइन्छ। स्रोतहरूमा मतभेद छ; यी दुवैलाई किम्बदन्तीका रूपमा लिइन्छ।

भौगोलिक अवस्थिति र हावापानी

अक्षांश लगभग २६°५०’ देखि २७°२८’ उत्तर र देशान्तर ८६°२६’ देखि ८६°५९’ पूर्वबीचको क्षेत्रमा फैलिएको छ। उचाइ १५२ मिटरबाट ३,६२० मिटरसम्को दायरा देखिन्छ। औसत जलवायु चिस्यानयुक्त शीतोष्णदेखि समशीतोष्ण छ; अधिकतम तापक्रम करिब ३० र न्यूनतम करिब ५ रहने उल्लेख छ। सदरमुकाममा वार्षिक वर्षा १४८ मि.मि. लेखिएको छ। मेरुङ (३,३४३ मि.), ट्याम्के (३,००५ मि.) र मैंयु (२,०४६ मि.) जस्ता शृङ्खलाहरू भौगोलिक रुपरेखाका सूचक पहाड हुन्।

नदी र ताल–पोखरी

मुख्य नदीमा दुधकोशी र सुनकोशी पर्छन्, जसलाई साप्सु, रावा र सावा खोलाले स्थानीय जलाधारमा थप्छन्। दीखुवा, तावा, टुवा, मेवा, ताप, लैकु, बुवा, भानुमतीगंगा, छेपे र खरुवा लगायत साना खोला–खोल्साहरू पनि बग्छन्। प्रमुख ताल–पोखरीमा बराहपोखरी, छिता पोखरी र इन्द्रेणीपोखरी उल्लेख गरिएका छन्।

प्रशासन र राजनीतिक संरचना

जिल्लामा १० स्थानीय तह छन्—२ नगरपालिका र ८ गाउँपालिका। नगर तहमा हलेसी महादेव क्षेत्र समेट्ने हलेसी तुवाचुङ नगरपालिका र दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिका पर्दछन्। गाउँ तहमा ऐसेलुखर्क, केपिलासगढी, खोटेहाङ, जन्तेढुङ्गा, दिप्रुङ चुइचुम्मा, बराहपोखरी, रावा बेसी र साकेला समावेश छन्। निर्वाचन क्षेत्र संख्या २ रहेको उल्लेख छ।

पर्यटन, बजार केन्द्र र पूर्वाधार

धार्मिक–पर्यटन स्थलमा हलेसी महादेवस्थान, बराहपोखरी, ट्याम्के डाँडा, मेरुङ डाँडा, सेल्मे डाँडा, मुढे डाँडा, रूपाकोट डाँडा, मझुवा गढी, ताराखसे डाँडा र सहदेउ गढी समावेश छन्। दिक्तेल–रुपाकोट–मझुवागढी नगरपालिका–६ नेर्पास्थित भुलभुले पनि प्रसिद्ध धार्मिक गन्तव्य मानिन्छ।

व्यापारिक केन्द्रहरूमा दिक्तेल बजार, हलेसी, अर्खौले बजार, ऐँशेलुखर्क, बाक्सिला, कुभिण्डे, स्यालगौडे, चिसापानी, सिम्पानी, रतन्छा, बुईपा, पञ्चरदोबाटो, माला, खोटाङ बजार, पञ्चमी बजार र मंगलटार बजारको उल्लेख पाइन्छ। यातायाततर्फ मनमाया राई खानीडाँडा विमानस्थल (लफ्याङ) हालसालै निर्माण भई धावनमार्ग कालोपत्रे भएको बताइन्छ। लामीडाँडा विमानस्थल पुरानो वायुमार्ग केन्द्रका रूपमा परिचित छ भने थामखर्क विमानस्थल पनि सूचीकृत छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “खोटाङ जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%96%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). खोटाङ जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%96%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_38,
  title = {खोटाङ जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%96%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}