राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी

राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी नेपालमा संवैधानिक राजतन्त्र र हिन्दू राष्ट्रको बहसलाई केन्द्रीय एजेन्डा बनाउने दलका रूपमा परिचित छ। दलको प्रारम्भिक संरचना पञ्चायत–कालका शासकीय समूहबाट विकसित भएको मानिन्छ, र यसको औपचारिक स्थापना २०४७ जेठ १५ मा भएको थियो। बहुदलीय राजनीतिका चरणमा यसले पटक–पटक विभाजन र एकीकरण भोग्दै प्रतिनिधि संस्थामा प्रभाव जमाएको छ। २०७९ को आम निर्वाचनमा यसले प्रतिनिधि सभामा १४ सिट हासिल गरी पुनर्संयोजनको चरणमा प्रवेश गरेको देखिन्छ।

स्थापना र प्रारम्भिक चरण (२०४७–२०४८)

पञ्चायती व्यवस्थाको अवसानपछि, पूर्व प्रधानमन्त्रीहरू सूर्य बहादुर थापा र लोकेन्द्रबहादुर चन्दले नेतृत्व सम्हालेको संरचनाबाट पार्टी २०४७ जेठ १५ मा बनेको थियो। २०४८ मा आन्तरिक प्राविधिक मतभेद बढेपछि संगठन दुई पांग्रामा विभाजित भयो, दुवै पक्षले एउटै नाम, नीतिगत आधार र विधानको दाबी गरे। सोही वर्षको आम निर्वाचनमा थापा नेतृत्वको समूहले १ सिट, चन्द पक्षले ३ सिट मात्र लिन सक्यो, जसपछि दुबै धार एकीकृत भए।

उदय र पहिलो महाधिवेशन (२०४९–२०५१)

पहिलो महाधिवेशन २०४९ मा काठमाडौँमा सम्पन्न भई सूर्य बहादुर थापा सर्वसम्मत अध्यक्ष निर्वाचित भए। लोकेन्द्रबहादुर चन्द पार्टी नेता र राजेश्वर देवकोटा सह-अध्यक्ष बने। २०५१ को आम निर्वाचनमा पार्टीले करिब १८ प्रतिशत मत पाएर प्रतिनिधि सभामा २० सिट जित्यो र संसदको तेस्रो ठूलो शक्ति बन्यो। कुनै दललाई बहुमत नआएपछि यसले नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी) र नेपाली कांग्रेससँग क्रमशः सहभागी सरकारहरूको भागीदारीमा भूमिका खेल्यो।

दोस्रो विभाजन र पुनर्गठन (२०५३–२०५६)

२०५३ मा चन्द पक्ष नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी)सँग मिलेर सरकारमा गएपछि दल फुट्यो, र २०५३ फागुन २९ मा चन्द प्रधानमन्त्री बने। थापा समूह नेपाली कांग्रेससँग उभियो, अविश्वास प्रस्तावको प्रसंगमा चन्द र उनका नजिकका सदस्यहरूलाई निष्कासन गरियो, जसको पछि चन्दले छुट्टै दल बनाए। दोस्रो महाधिवेशन २०५५ मा वीरगञ्जमा हुँदै थापा पुनः अध्यक्ष चयन भए; कार्यालय पदहरूमा प्रकाशचन्द्र लोहनी, पशुपति शम्शेर जङ्गबहादुर राणा र कमल थापा आए। २०५६ को निर्वाचनमा थापा पक्षले ११ सिट पायो, चन्द पक्ष शून्यमा सीमित रह्यो, र दुवै धार पुनः एकताबद्ध भए।

राजकीय हस्तक्षेप, आन्दोलन र संस्थागत उतारचढाव (२०५९–२०६३)

२०६१ माघ १ मा ज्ञानेन्द्र शाहले प्रत्यक्ष शासन थाल्दा लोकेन्द्रबहादुर चन्द प्रधानमन्त्री बने, तर २०६० जेठ २२ मा राजिनामा दिए; त्यसपछि सूर्य बहादुर थापा प्रधानमन्त्री नियुक्त भए। तेस्रो महाधिवेशन २०६० मा पोखरामा भई थापा कार्यकाल सीमा अनुसार अध्यक्ष पदबाट अलगिए, र पशुपति शम्शेर जङ्गबहादुर राणा अध्यक्ष बने। पार्टीले २०६० मा थापालाई प्रधानमन्त्री पद छाड्ने आग्रह गरेको थियो, र २०६१ भदौ १९ मा उनले राजिनामा दिए। सोही वर्ष थापाले राष्ट्रिय जनशक्ति पार्टी गठन गर्दै बाहिरिए, २०६३ पौष २६ मा कमल थापाको नेतृत्वमा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी नेपाल छुट्टै दलका रूपमा उदायो।

बीचको चरणमा, २०६१ माघ १ को राजकीय कदमपछि दलले प्रजातन्त्र समर्थक आन्दोलनलाई समर्थन गर्ने निर्णय सार्वजनिक गर्‍यो, तर प्रवक्ता कमल थापा सहित केही केन्द्रीय सदस्यले राजालाई नै साथ दिए। मन्त्री रहेका ६ जनालाई निष्कासन गरियो। अन्तरिम–व्यवस्थापिका बनेपछि गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा गठित संसदमा पार्टी नौ सिट सहित सबैभन्दा ठूलो प्रतिपक्षका रूपमा प्रकट भयो।

संविधानसभा, एकीकरण र पुन: विभाजन (२०६४–२०७६)

संविधानसभा निर्वाचन २०६४ मा दलले समानुपातिक सूचीबाट ८ सिट जित्यो र पछि माधवकुमार नेपालको मन्त्रिपरिषद्मा सहभागी भयो। २०७० मा राष्ट्रिय जनशक्ति पार्टी यस दलसँग गाभिँदै सूर्य बहादुर थापाको नेतृत्वमा गयो; सोही वर्षको संविधानसभा निर्वाचनमा १३ सिट प्राप्त भयो र सत्तारूढ सहकार्यबाट दुई मन्त्रालय पायो। २०७३ मङ्सिर ६ मा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी नेपाल र यस दलबीच एकीकरण भयो; नाम ‘राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी’ कायम रह्यो र कुल शक्ति ३७ भई चौथो ठूलो दल बन्यो।

२०७३ फागुनमा कमल थापा अध्यक्ष निर्वाचित भए। तर चुनावी चिन्हसम्बन्धी विवाद बढ्दै २०७३ चैत १६ मा प्रकाशचन्द्र लोहनीले एकीकृत राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राष्ट्रवादी) गठन गरे र पछि पशुपति शम्शेर जङ्गबहादुर राणाले राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (लोकतान्त्रिक) अलग स्थापना गरे। २०७४ को प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेस र (लोकतान्त्रिक)सँग सहकार्य हुँदाहुँदै पार्टीले केवल १ सिट पायो, जसमा राजेन्द्र लिङ्देन निर्वाचित भए; समानुपातिक मत तीन प्रतिशत नपुग्दा राष्ट्रिय दलको दर्जा हात परेन। २०७६ फागुन २९ मा कमल थापा, पशुपति शम्शेर जङ्गबहादुर राणा र प्रकाशचन्द्र लोहनी सह–अध्यक्ष रहने गरी दलहरू पुनः एक भए।

विचारधारा र हालको उपस्थिति

दलको मूल धारणा प्रजातन्त्र, संवैधानिक राजतन्त्र, राष्ट्रवाद र आर्थिक उदारवादमा आधारित भनी प्रस्तुति गरिएको छ। २०६३ मा राजतन्त्र अन्त्य भएपछि २०७३ जेठ ४ मा नेपाल धर्मनिरपेक्ष घोषित भयो। त्यस पृष्ठभूमिमा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी नेपालले आफ्नो विधान परिमार्जन गरी हिन्दू राज्य र राजसंस्थाको पुनर्स्थापनाको वकालत गर्ने नीति लियो। दुवै धार एकीकृत भइसकेपछि पार्टीले धार्मिक स्वतन्त्रतासहित हिन्दू राज्यको पक्षमा २०७३ चैत १६ मा संशोधन प्रस्ताव दर्ता गराएको उल्लेख पाइन्छ।

२०७८ देखि अध्यक्ष राजेन्द्र लिङ्देन रहेका छन्। २०७९ को संघीय निर्वाचनमा पार्टीले १४/२७५ सिट पायो। प्रदेशसभामा कोशी प्रदेशमा ६/९३, बागमती प्रदेशमा १३/११०, गण्डकी प्रदेशमा २/४०, लुम्बिनी प्रदेशमा ४/८७, कर्णाली प्रदेशमा १/४०, सुदूरपश्चिम प्रदेशमा १/५३, र मधेश प्रदेशमा १/१०७ सिट जितिएको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80

@misc{ne_219,
  title = {राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}