यक्ष मल्ल

यक्ष मल्ल एकीकृत नेपाल मण्डलको अन्त्यकालीन शासकका रूपमा प्रसिद्ध छन्। बीस वर्षको उमेरमै उनी सत्तामा पुगेका र बाउन्न वर्ष शासन गरेको भनाइ छ। उनका अभिलेखमा काठमाडौँ दरबारको प्रभुत्व मिथिला, मगध र गयासम्म पुगेको उल्लेख पाइन्छ। पूर्वतर्फ मोरङ र उत्तरतर्फ सिकारजोंगसम्म प्रभाव विस्तार भएको दाबी पनि भेटिन्छ, यद्यपि ती सीमाबारे इतिहासकारहरूबीच एकमत देखिँदैन।

शासनारोहण र कालखण्ड

यक्ष मल्लले कम उमेरमै राजकाज सम्हालेको जनश्रुति अभिलेखीय साक्ष्यले पनि देखाउँछ। उनी महत्वाकांक्षी शासकका रूपमा चित्रित छन्, जसका कारण आफ्नो राज्यको क्षमता र पहुँच बढाउन उन्मुख नीतिहरू अपनाइएको मानिन्छ। उनको दीर्घ शासनकालले प्रशासन, धर्म–संस्कृति र सैन्य प्रतिष्ठामा निरन्तरता दिन सहयोग पुर्‍याएको देखिन्छ।

सैन्य विस्तार र अभिलेखीय प्रमाण

उनका स्वयं प्रदत्त शिलालेखहरूका आधारमा काठमाडौँ राज्यले पूर्व, दक्षिण र उत्तर दिशातर्फ प्रभाव बढाएको दाबी मिल्छ। त्यसमा मिथिला, मगध र गयाजस्ता क्षेत्रसम्म पुग्ने विजयको स्मरण छ। पूर्वी सीमामा मोरङ र उत्तरतर्फ सिकारजोंग सम्मको पहुँचको उल्लेख पनि भेटिन्छ। यिनै यात्राको विस्तृत वर्णन भक्तपुरका राजा जगत्ज्योती मल्लद्वारा रचित नरपतिजयचर्या स्वरोदयटीकामा पाइने बताइन्छ।

यद्यपि यी विजयसम्बन्धी अभिलेखीय कथनलाई सबै अध्येताले समान रूपमा स्वीकार गरेका छैनन्। कतिपयका लागि दाबीहरू प्रशंसात्मक वा समयानुकूल अतिशयोक्तिपूर्ण हुन सक्ने देखिन्छ, तर यक्ष मल्लको कालमा काठमाडौँ दरबारको प्रतिष्ठा र संपर्कक्षेत्र फैलिएको मान्यता भने प्रबल छ।

धार्मिक–सांस्कृतिक संरक्षा

सांस्कृतिक संरचनामा यक्ष मल्लको नाम प्रमुखतापूर्वक स्मरण हुन्छ। दत्तात्रेय मन्दिर उनको युगको प्रतिनिधि कृति मानिन्छ। यस्तै ऋषिकेश विष्णुको सुवर्णमूर्ति, अग्निशालाको अभिवृद्धि, षड्दर्शनका विद्वानुहरूका लागि भान्साघर, यक्शेश्वर मन्दिर, भक्तपुरस्थित पशुपतिनाथ मन्दिर आदिको व्यवस्थापनमा उनको सक्रियता देखिन्छ। पशुपतिनाथमा दक्षिण भारतका भट्ट ब्राह्मण ल्याई विधिपूर्वक पूजा–व्यवस्था सुदृढ गरिएको उल्लेख पाइन्छ।

पाटनतर्फ मीननाथ मन्दिर, भद्रबोधिसत्व र पद्मापाणी लोकेश्वरसम्बन्धी मन्दिर तथा विहारहरूको निर्माण/सम्बर्द्धन गरिएको भनाइ छ। यी कृतिहरूबाट उनको कालखण्डमा हिन्दू–बौद्ध परम्पराको सहअस्तित्व र शिल्पकला–धातुकला दुवैको संरक्षण भएको प्रतित हुन्छ।

उत्तराधिकार र राज्य–विघटन

यक्ष मल्लका सात रानीबाट सात छोरा र एक छोरी जन्मेको बताइन्छ। जीवितै छँदा सन्तानलाई प्रशासनिक अभ्यास दिने उपाय अपनाइएको थियो। यस्ता व्यवस्थापनका आधारमा उनका सन्तानहरू फरक–फरक भूभागमा प्रशासकका रूपमा खटिएका रहेछन्।

राजाको देहावसानपछि स्थानीय अग्रजसँगको गठबन्धनमार्फत सन्तानहरूले आ–आफ्नो सत्ता स्थापनाको प्रयास गरे। जेठा पुत्र राय मल्ल वि.सं. १५३८ मा भक्तपुरमा राजगद्दीमा बसे। माहिला रत्न मल्ल वि.सं. १५४१ मा कान्तिपुरका महापात्रहरूको समर्थनमा त्यहाँका राजा भए, र पछि पाटन तथा वि.सं. १५४८ मा नुवाकोटसमेत आफ्नो अधीनमा ल्याएको भनाइ छ। साहिँला रण मल्लले बनेपातर्फ प्रभाव जमाए, जहाँ भानिज भीम मल्लको सहयोग उल्लेख्य रह्यो। त्यस्तै, दोलखाका समन्त उद्धवदेवले पनि स्वतन्त्र सत्ता ग्रहण गरेको देखिन्छ।

आखिरमा वि.सं. १५८४ मा विष्णुसिंहले ललितपुरतर्फ छुट्टै राज्य उभ्याए। यस्तो विघटनको वातावरण यक्ष मल्लको अन्तिम कालदेखि नै देखा परे पनि त्यसलाई रोक्न सक्ने राजनीतिक संयन्त्र निर्माण हुन सकेन। सीधो दोष नलागे पनि परोक्ष रूपमा सशक्त एकीकरण दीर्घायु नबनाउन सकेको मूल्याङ्कन गरिन्छ।

इतिहासलेखन र मूल्याङ्कन

यक्ष मल्लबारेका मुख्य प्रमाणहरू दरबारिया अभिलेख र दरबार–केन्द्रित आख्यानहरूमा केन्द्रित छन्। विजय–कथनको सीमा र तथ्यतथ्यतामा शोधकर्ताबीच मतभेद रहँदा पनि, उनको शासनले काठमाडौँकेन्द्रित सांस्कृतिक–धार्मिक संरचना र प्रशासनिक अनुशासनमा गहिरो प्रभाव छोडेको ठहर हुन्छ। राज्य विघटनको दीर्घ–प्रक्रिया उनको उत्तराधिकार व्यवस्थासँग गाँसिएको देखिन्छ, जसले एकीकृत नेपाल मण्डलको अन्त्य चिह्नित गर्‍यो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “यक्ष मल्ल।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7_%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). यक्ष मल्ल. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7_%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2

@misc{ne_189,
  title = {यक्ष मल्ल},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7_%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}