सोलुखुम्बु जिल्ला

सोलुखुम्बु जिल्ला (शेर्पा: ཤར་ཁུམ་བུ་རྫོང་།, Wylie: shar khum bu dzong) नेपालका हिमाली जिल्लामध्ये एक हो, जसको पहिचान विश्वकै अग्लो शिखर सगरमाथा सँग गाँसिएको छ। पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रको सगरमाथा अञ्चलमा पर्ने यस जिल्लाले ६०० मिटरदेखि ८,८४८ मिटर उचाइसम्म फैलिएको विविध भू–स्वरूप समेट्छ। पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा चर्चित यो क्षेत्र प्राकृतिक दृश्य, हिमशृङ्खला र सांस्कृतिक बस्तीसहित विशेष पहिचान बनाएको पाइन्छ।

भौगोलिक अवस्थिति र सिमाना

जिल्ला अक्षांश २७°२०′३९″–२८°०६′२४″ उत्तर र देशान्तर ८६°००′२१″–८७°००′०१″ पूर्वको दायरामा अवस्थित छ। उत्तरतर्फ तिब्बत (चीन) सँग जोडिएको यस जिल्लाको पूर्वमा संखुवासभा जिल्ला र भोजपुर जिल्ला, पश्चिममा दोलखा जिल्ला र रामेछाप जिल्ला, दक्षिणमा ओखलढुंगा जिल्ला र खोटाङ जिल्ला पर्दछन्। कुल क्षेत्रफल करिब ३,३९,७७६ हेक्टरमध्ये करिब १,९२,५११ हेक्टर उच्च हिमाली क्षेत्र र करिब १,४४,४६४ हेक्टर उच्च पहाडी भू–भागमा पर्छ। जिल्लाको सबभन्दा तल्लो बिन्दु तुइनटार (करिब ६०० मि.) र सर्वोच्च बिन्दु सगरमाथा (८,८४८ मि.) हो।

नाम र व्युत्पत्ति

जिल्लाको नाम सम्बन्धमा फरक–फरक किम्बदन्तीहरू भेटिन्छन्। किराँत राई “थुलुङ” भाषामा “सुले” (तीन) र “खोम बु” (गुफा) जोडिएर अपभ्रंश भई “सोलुखुम्बु” बनेको भनाइ प्रचलित छ। अर्को मतमा किराँत पदावली “खुम्बुङवा” र तिब्बती “शर” (पूर्व) समायोजन भएर “शरखुम्बु” हुँदै हालको नाम बनेको बताइन्छ। सोलु नदी, खुम्बु उपत्यका र खुम्बिला हिमालसँगै जोडिएको नामकरणको किम्बदन्ती पनि पाइन्छ। तिब्बती/शेर्पा भाषामा (ཤར་ཁུམ་བུ།) “पूर्वतर्फको पवित्र भूमि” भन्ने अर्थसमेत उल्लेख गरिन्छ।

प्रशासनिक विभाजन

जिल्लामा १ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका गरी ८ स्थानीय तह छन्। नगरपालिका: सोलुदुधकुण्ड। गाउँपालिकाहरू: माप्य दुधकोशी, खुम्बु पासाङल्हामु, थुलुङ दुधकोशी, नेचासल्यान, महाकुलुङ, लिखु पिके र सोताङ। सम्बन्धित केन्द्रहरू क्रमशः सल्लेरी, बासा, चौँरीखर्क, मुक्ली, नेचाबेतघारी, बुङ, चौलाखर्क र सोताङ भएको उल्लेख स्रोतमा छ। वि.सं. २०७८ को जनगणना अनुसार स्थानीय तहगत जनसंख्या, क्षेत्रफल र जनघनत्वका आँकडा प्रस्तुत भएका छन्।

हिमाल, उपत्यका र पर्यटन

जिल्लाको उत्तरभागमा पर्ने महालङ्गुर हिमशृङ्खलामा सगरमाथा सहित ल्होचे (८,५१६ मि.), चोयु (८,२०१ मि.), ग्याचुङगाङ (७,९५२ मि.), नुब्चे (७,८५५ मि.), चामलाङमा (७,२७६ मि.), पुमोरी (७,१६१ मि.), आमाडव्लम (६,८१२ मि.), थाम्सेर्कु (६,६२३ मि.), नुम्बुर (६,९५७ मि.), ल्होचेशर (८,४०० मि.) र पासाङ्गल्हामू (७,३५१ मि.) जस्ता शिखरहरू अवस्थित छन्। खुम्बु र वरिपरिका उच्च उपत्यकाहरू, मेरापिक, पिके डाँडा, कालापत्थर, मौले खर्क, दुधपोखरी, लामचुरा, धर्मपिक र रात्नाङ्गे डाँडा जस्ता स्थान दृष्यावलोकन र पदयात्राका लागि पहिचान बनिएका क्षेत्र हुन्।

भू–प्रकृति र हावापानी

डाँडाकाँडा, भिरपाखा, खोल्सा–खोल्सी र वेशीसहित भौगोलिक विविधता भएको यस जिल्लालाई मोटामोटी हिमाली, उच्च पर्वतीय र मध्य पहाडी तीन भागमा बुझिन्छ। कुल भूभागको करिब ५७ प्रतिशत हिस्सा उच्च हिमाली क्षेत्रमा पर्ने भएकाले समग्रमा चिस्यानयुक्त मौसम प्रमुख हुन्छ। दक्षिणतर्फको मध्य पहाडी पट्टि समशितोष्ण हावापानी पाइन्छ। वार्षिक औसत वर्षा करिब १,६६१.१ मिलिमिटर, औसत वार्षिक अधिकतम तापक्रम करिब ११.५°से. र न्यूनतम करिब १.८°से. दर्ता भएको बताइन्छ।

जलसम्पदा

जिल्लाका मुख्य नदी–खोलामा दुधकोशी नदी, इङ्खुखोला, सोलुखोला, बेनीखोला, हँगाखोला, चिम्दिङ्गखोला र सिसाखोला पर्दछन्। नुब्चे, ल्होचे र खुम्बु हिमनदीहरू यहाँका प्रमुख हिमनदी हुन्। दुधकुण्ड, दुधपोखरी, जालिमपोखरी, पाँचपोखरी र साल्पापोखरी जस्ता ताल–कुण्डहरू धार्मिक तथा पर्यटकीय दुवै दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिन्छन्।

अर्थ–व्यापार र बजार

दक्षिण भागको सल्लेरी बजार जिल्ला केन्द्रसँग जोडिएको प्रमुख व्यापारिक केन्द्र हो, जहाँ दैनिक उपभोग्य सामग्रीदेखि गलैचा जस्ता वस्तुको कारोवार हुन्छ। उत्तरी भागतर्फ नाम्चे बजार सगरमाथा प्रवेशद्वारका रूपमा प्रख्यात छ र पर्यटकीय सुविधा सम्पन्न होटलहरू रहेका छन्। लुक्ला (चौंरीखर्क), नेचा, नेले, सोताङ, खाम्दिङ, किन्जा, बासा, सल्यान र बुङ जस्ता स्थानीय बजारहरू पनि आन्तरिक व्यापारका दृष्टिले उल्लेखनीय छन्।

धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थल

हिन्दू र बौद्ध परम्परा दुवैको प्रभाव देखिने यस जिल्लामा श्री वालेश्वर महादेव, ज्वालामाई, पाँचकन्या, कालिका, दुधकुण्डेश्वर, ठकुमाल (काङ्गेल), सिद्धनाथ, भेडीश्वर, वागेश्वरी, जाल्पा, शिवालय, वज्रगुम्बा, सिंहकाली, गुप्तकालिका तथा नेचाबेतघारीका विभिन्न देवीस्थानहरू उल्लेखित छन्। करिब ४,६०० मिटरको उचाइमा पर्ने दुधकुण्डमा जनैपूर्णिमाको अवसरमा मेला लाग्ने, मनोकामना, सन्तान प्राप्ति र धनलाभजस्ता धार्मिक आस्थाहरू जोडिने विश्वास पाइन्छ। भीड नियन्त्रण, स्वास्थ्य सेवा र सुरक्षाका लागि नेपाल रेडक्रस सोसाइटी तथा सुरक्षाबलको संयोजन गरिएको उल्लेख छ। यद्यपि दुधकुण्ड क्षेत्रको पदयात्रा मार्ग व्यवस्थित रूपमा विस्तार गर्न थप पूर्वाधार आवश्यक रहेको बताइन्छ।

सदरमुकामबारे उल्लेख

जिल्लाको सदरमुकामबारे स्रोतहरूमा फरक उल्लेख भेटिन्छ। एक स्थानमा “दुधकुण्ड” भनिएको छ भने अर्को सन्दर्भमा “सल्लेरी बजार” लाई सदरमुकाम भनेर उल्लेख गरिएको छ; यसबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सोलुखुम्बु जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A5%81_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सोलुखुम्बु जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A5%81_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_36,
  title = {सोलुखुम्बु जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A5%81_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}