त्रिशूली नदी

त्रिशूली नदी नेपालको प्रमुख नदीमध्ये पर्छ, र सप्तगण्डकी नदी प्रणालीअन्तर्गत पर्ने महत्त्वपूर्ण सहायक धाराको रूपमा वर्णित छ। यसको उद्गम रसुवा जिल्ला स्थित गोसाइँकुण्ड नजिकको त्रिशूलधारामा भएको मानिन्छ। नदी देशको मध्य भेग पार गर्दै बहने बताइन्छ, र यो नारायणी नदी/गण्डकी नदीको जलाधारमा अवस्थित मानिन्छ। जनप्रचलनमा यसलाई ‘त्रिशूली गंगा’ भनेर पनि सम्बोधन गरिन्छ।

उत्पत्ति र भौगोलिक सन्दर्भ

त्रिशूलीको उद्गमका बारेमा स्रोतहरूले गोसाइँकुण्ड परिसरमा पर्ने त्रिशूलधारालाई मुख्य स्थानका रूपमा उल्लेख गर्छन्। उद्गमस्थल रसुवा जिल्लाभित्र पर्छ भन्ने भनाइ पाइन्छ। नदी नेपालको मध्य भाग हुँदै बग्ने उल्लेख छ, यद्यपि विस्तृत मार्ग-विवरण सोही स्रोतमा छैन। यस नदीलाई नारायणी नदी/गण्डकी नदी जलाधारको एक महत्त्वपूर्ण घटकका रूपमा पनि राखिएको छ।

नामाकरण र धार्मिक आख्यान

त्रिशूली नामको व्युत्पत्ति शिवसँग सम्बद्ध आख्यानबाट व्याख्या गरिन्छ। जनश्रुतिअनुसार समुद्रमन्थनपश्चात निस्किएको कालकूट पिएपछि उष्णताबाट राहत लिन शिवले आफ्नो त्रिशूल प्रहार गर्दा पानी उदाए भन्ने मान्यता प्रचलित छ। यही प्रहारबाट उत्पन्न तीन धारा/मूलको कल्पनासँग नाम जोडिएको बताइन्छ, र त्यही सन्दर्भमा उद्गमस्थललाई ‘त्रिशूलधारा’ भनिन्छ।

जलाधार र प्रणालीगत सम्बन्ध

यस नदीलाई सप्तगण्डकी नदी प्रणालीकी सहायक धारा मानिने गरेको पाइन्छ। स्रोतमा नारायणी र गण्डकी शब्दावली दुवै प्रयोग भएकोले, जलाधार सन्दर्भमा ‘नारायणी नदी/गण्डकी नदी’ भन्ने संयुक्त उल्लेख भेटिन्छ। यसरी, त्रिशूलीको समग्र पहिचान गण्डकी तटीय प्रणालीभित्रको महत्त्वपूर्ण स्थानसँग जोडिएको छ।

जलविद्युत् र उपयोग

त्रिशूली जलप्रवाहसँग सम्बन्धित केही जलविद्युत् आयोजनाहरूको उल्लेख स्रोतमा भेटिन्छ। तीमध्ये देवीघाट जलविद्युत्, त्रिशुली जलविद्युत्, माथिल्लो त्रिशुली ३ ए जलविद्युत केन्द्र र माथिल्लो त्रिशुली ३ बि जलविद्युत केन्द्र नामले चिनिने आयोजना समेटिएका छन्। यी सूचीकृत आयोजनाहरूले त्रिशूली बहावलाई विद्युत् उत्पादनमा उपयोग गर्ने धारणा प्रतिबिम्बित गर्छन्, तर तिनको क्षमता वा अवस्थाबारे सोही स्रोतमा थप विवरण छैन।

प्रकोप र जोखिम

वर्षायाममा जलस्तर बढ्ने भएकाले त्रिशूलीमा बाढी घटना बारम्बार देखिने बताइन्छ। उल्लेखित घटनामध्ये २०१९, २०८२ र २०८३ सालका बाढीलाई ठूलो प्रकृतिका रूपमा मानेको सन्दर्भ स्रोतमा छ। २०८३ मा रसुवा क्षेत्रमा बाढीको प्रसङ्ग पनि यस नदीसँग सम्बन्धित रहेको उल्लेख पाइन्छ।

सडक जोखिमतर्फ, मुग्लिनतर्फको सडक खण्डमा हुने सडक दुर्घटनाले सवारी साधन नदीमा खस्ने घटना दोहोरिने जनाइएको छ। नदी गहिरो हुनाले उद्धार र शव फेला पार्न कठिनाइ हुने, साथै गोहीको उपस्थिति भएकोले चुनौती थपिने भनाइ स्रोतमा उल्लेखित छ।

नामावली र प्रचलन

सामाजिक-धार्मिक संबोधनका रूपमा ‘त्रिशूली गंगा’ भन्ने नाम प्रयोगमा देखिन्छ। साथै, लेखनरूपमा ‘त्रिशूली’ र ‘त्रिशुली’ दुबै रूप भेटिन्छन्; उदाहरणका लागि त्रिशुली जलविद्युत् र माथिल्लो त्रिशुली शृङ्खलाका आयोजनामा ‘त्रिशुली’ रूप प्रयुक्त छ। नाम प्रयोग र आख्यान सम्बन्धी यी वर्णनहरू स्थानीय बोलीचाली र परम्परागत विश्वाससँग जोडिएका रूपमा प्रस्तुत छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “त्रिशूली नदी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). त्रिशूली नदी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80

@misc{ne_132,
  title = {त्रिशूली नदी},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}