माथवरसिंह थापा

माथवरसिंह थापा (जन्म वि.सं. १८५५; मृत्यु १९०२) वि.सं. १९०० पौष १२ देखि १९०२ जेठ ६ सम्म नेपालका मुख्तियार (प्रधानमन्त्री) रहे। उनी श्रीपेच धारण गर्ने पहिलो प्रधानमन्त्रीको रूपमा चर्चित छन्, र बेलायती कन्भेन्सनमा प्रधानमन्त्री सम्बोधन गरिएको उल्लेख पाइन्छ। वि.सं. १९०१ फागुन वदि ४ मा ‘प्रधानमन्त्री’ पदनाम औपचारिक रूपमा प्रयोग गरिएको पनि देखिन्छ। उनको उदय, दरबारी सत्ता-सन्तुलनको प्रयास, कडा दमन, ढुकुवावास प्रसंग र दरबारभित्र भएको हत्या घटनाले समग्र राजनीतिक युगलाई परिभाषित गर्‍यो।

वंश, जन्म र प्रारम्भिक अवस्था

उनी अमरसिंह थापा (सानुकाजी)का नाति र काजी नैनसिंह थापाका कान्छा छोरा थिए। जन्म वि.सं. १८५५ असोज १८ का दिन भएको उल्लेख छ। काँगडा किल्लाको युद्ध (वि.सं. १८६४)मा बुबा वीरगतिको कारण उनी सानैमा टुहुरा बने र वि.सं. १८६८ मा दाजु उजीरसिंह तथा हजुरबुबासँग पाल्पातर्फ गए। सहोदरमा महारानी ललित त्रिपुरा सुन्दरी, उजीर सिंह थापा, गणेश कुमारी र कर्णेल शेरजङ्ग परे। उनी भिमसेन थापाका भतिज तथा जंगबहादुर राणाका मामा थिए।

सैनिक सेवा र कूटनीतिक पहल

वि.सं. १८७१–७३ को नेपाल–अङ्ग्रेज संघर्षमा उनी सहभागी भएको उल्लेख पाइन्छ। वि.सं. १८८८ तिर सल्यान र प्युठान क्षेत्रमा तैनाथी भए र वि.सं. १८९० मा गोरखा मुकाम पठाइए। वि.सं. १८९२ कार्तिकमा सिंहनाद नामक नयाँ पल्टन खडा गरी उनलाई ‘छोटा जर्नेल’ बनाइयो। त्यसअघि बर्मा र इरानतर्फ सन्देश र खलितापत्र पठाउने तयारीसँगै लन्डनस्थित विलियम चतुर्थसमक्ष खलितापत्र पुर्‍याउने योजना बनेको थियो; चार्ल्स मेटकाफमार्फत कागजात र उपहार सारेर पठाइएको उल्लेख छ, तर उनी स्वयं लन्डन पुग्न सकेनन्।

निर्वासन, पुनरागमन र सत्तारोहण

भिमसेन थापामाथि भएको मुद्दापछि उनी भारततर्फ निस्किए र सिमला आसपास सीमित रोजगारीमा बसे। राजा राजेन्द्र विक्रम शाहकी कान्छी रानी राज्यलक्ष्मी देवीले बोलाएपछि वि.सं. १९०० वैशाख ६ मा उनी काठमाडौँ आए। त्यसपछि भारदारी बैठकले ‘विषमुद्दा’ पुनरवलोकन गर्दै थापा परिवारलाई निर्दोष ठहर गर्‍यो र जफत सम्पत्ति फिर्ता गरियो। सोही पृष्ठभूमिमा उनी मुख्तियार बने; मिति र पदसम्बन्धी केही विवरणहरूमा स्रोतहरूबीच फरक उल्लेख भए पनि वि.सं. १९०० पौषतिर उनले शासनभार सम्हालेको देखिन्छ।

दमन, नीतिगत कदम र दरबारी सम्बन्ध

थापा–पाँडे वंशबीचको दीर्घ द्वन्द्वको सन्दर्भमा करवीर, रणदल, कुलराज पाँडेलगायतलाई वसन्तपुरको चोकमा मृत्युदण्ड दिइयो, र थापा-विरोधी कतिपय भारदारमाथि कठोर कारबाही भयो। उनी श्रीपेच धारण गर्ने प्रथम प्रधानमन्त्री भए र सुरक्षा प्रयोजनका लागि निजी तीन पल्टन गठन गरे; तीमध्ये राजदल गण र महेन्द्र गणको उल्लेख मिल्छ। ‘मिनिस्टर एण्ड कमाण्डर-इन-चिफ’ उपाधिसहित जङ्गी, निजामती, आर्थिक र न्याय प्रशासनमा उनका प्रत्यक्ष आदेश चल्थे, र ‘श्री ५ बाट बेरीतका काम नगर्नु’ भन्ने लिखित अधिकारसमेत प्राप्त भएको बताइन्छ। तर राजा, रानी र युवराजबीचको त्रिकोणीय प्रतिस्पर्धामा उनको सम्बन्ध क्रमशः तिक्त हुँदै गयो।

ढुकुवावास प्रसंग र अधिकार–पत्र

वि.सं. १९०१ मंसिरतिर युवराज सुरेन्द्र विक्रम शाह हेटौंडातर्फ गएपछि, हेटौंडा नजिकैको ढुकुवावासमा राजा–रानी–युवराज र मुख्तियार सबै जम्बा भए। त्यहाँ केही जङ्गी अधिकृतहरूलाई नियमविपरीत उट्पट्यांग भन्दै कठोर दण्ड दिइयो, जसपछि दरबार र फौजमा अनुशासन सुदृढ भएको सन्देश प्रवाह भयो। यही क्रममा राजाले युवराजलाई ‘मुख्तियार भएर राजकाज चलाउनू’ भनी लालमोहर गर्नु पर्‍यो, र जनतालाई मुख्तियारका आदेश पालना गर्ने अर्को लालमोहर पनि गरियो। तत्कालीन बेलायती रेजिडेन्ट हेनरी लरेन्सले राजा, रानी र युवराजलाई व्यङ्ग्यात्मक सम्बोधन गरेको उल्लेख छ, जसले त्रयी शासनको असहजता देखाउँथ्यो।

पतन र हत्या

ढुकुवावासपछि उनको सैन्य सङ्गठन कडा हुँदै गयो, जसले दरबारका तीनै ध्रुवमा शङ्का बढायो। वि.सं. १९०२ जेठ २ राति करिब ११ बजे कुलमानसिंह बस्न्यातको अब्दुलाहनामा उनी दरबार पुगे; त्यहीबेला पर्दा पछाडिबाट भान्जा जंगबहादुर राणाद्वारा गोली प्रहार भयो र उनलाई तत्क्षणै मारियो। लास रातारात हटाइएकाले घटना गोप्य शैलीमा टुङ्गियो। छोराहरूलाई रणोद्दीपसिंह कुँवरमार्फत भाग्न सन्देश पुग्यो र परिवारको अचल सम्पत्ति जफत भयो।

पुरस्कार, पदोन्नति र वंश

वि.सं. १९०१ फागुन वदि ४ का दिन ‘सुनापत्रको तक्मा’ प्रदान गरिएको उल्लेख छ, र सोही मितिमा ‘प्रधानमन्त्री’ पदनाम प्रयोग भएको देखिन्छ। उनलाई ‘श्री श्री श्री कलाबहादुर’जस्ता सम्मानित पदवीहरू पनि दिइए। विभिन्न स्रोतअनुसार उनका छोराहरूमा रणोज्ज्वलसिंह थापा, कर्नेल अमरसिंह थापा, रणअबलसिंह थापा र रणसुरसिंह थापा पर्छन्।

मूल्याङ्कन

माथवरसिंह थापाको कार्यकाल सुदृढ कार्यकारी शक्ति, कडा दमन र दरबारी त्रिकोणीय टकराबको संगम थियो। थापा–पाँडे विवादको उग्र मोड, ढुकुवावासमा गरिएको कठोरता र दरबारभित्रको षड्यन्त्रपूर्ण हत्या उनका शासन–यात्राका निर्णायक अध्याय बने। श्रीपेच धारण गर्ने प्रथम प्रधानमन्त्री र ‘प्रधानमन्त्री’ सम्बोधनको आरम्भिक औपचारिकता उनको युगसँग गाँसिएको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “माथवरसिंह थापा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). माथवरसिंह थापा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE

@misc{ne_194,
  title = {माथवरसिंह थापा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9_%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}