नेपालको झन्डा

नेपालको झन्डा दुई ओभरलय भएको त्रिभुजी संरचनाबाट बनेको राष्ट्रिय ध्वजाप्रतीक हो, जसले नेपालको सार्वभौमिकता र ऐतिहासिक पहिचान संकेत गर्छ। यो विश्वभरका राष्ट्रिय ध्वजामध्ये एकमात्र गैर-आयताकार स्वरूपका रूपमा अद्वितीय ठहरिन्छ। चन्द्र र सूर्यको स्थायी उपस्थिति भन्ने सांस्कृतिक धारणालाई यसले रूपकात्मक रूपमा वहन गर्छ। यसको मानकीकृत डिजाइन वि.सं. २०१९ (ई.सं. १९६२) तिर आधिकारिक रूपमा स्थापित भएको मानिन्छ।

आकृति र प्रतीक

झन्डा माथिल्लो र तल्लो गरी दुई त्रिभुज जोडिएर बनेको छ। माथिल्लो त्रिभुजमा अर्धचन्द्र र तल्लो त्रिभुजमा सूर्य अङ्कित छन्, जहाँ सूर्यका किरण १२ र चन्द्रका किरण ८ गनिन्छन्। सिम्रिक रङ राष्ट्रिय रङका रूपमा ग्रह्य गरिएको छ, र निलो किनाराले शान्तिको अर्थ बोक्छ। गैर-आयताकार सरकारी झन्डामा नेपालका अलावा अर्को उदाहरण संयुक्त राज्य अमेरिकाको ओहायो राज्यको झन्डा बताइन्छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

झन्डा र ध्वजालाई हिन्दू धर्ममा राजकीय चिह्नमध्ये एक मान्ने परम्परा प्राचीन छ। महाभारतकालीन कथनहरू र कुरुक्षेत्र युद्धका चित्रणहरूमा पनि समान प्रकारका पताका उल्लेख/प्रतिमा देखिन्छन्। परम्परागत रूपमा नेपाली राजाहरूलाई विष्णुको पुनर्जन्म मान्ने धारणा थियो, जसले राजकीय प्रतीकमा देवतासम्बन्धी चिह्नहरूको स्थान बलियो बनायो। नेपालमा राष्ट्रिय ध्वजाको आरम्भबारे ठोस मिति निश्चित छैन, तर लिच्छविकालीन मुद्रामा झन्डा, सूर्य र चन्द्रका आकृति इस्वीको ६००, ६०५–६१५ र ६४१ तिर देखिएको भनिएको छ। इन्द्रजात्रामा इन्द्रध्वज उठाउने चलन आजसम्म निरन्तर रहेको परम्परागत अभ्यास मानिन्छ।

वंश परम्परा र प्रतीकको विकास

लिच्छवि शासकहरू आफूलाई ‘कुलकेतु’ भन्ने विशेषणले सम्बोधन गर्थे, जसबाट ध्वजा-प्रचलन सुदूर अतीतदेखि नै विद्यमान रहेको संकेत मिल्छ। कतिपय अभिलेखमा सौर्य–चन्द्र प्रतीकलाई उच्चताको चिह्नका रूपमा ग्रहण गरिएको पाइन्छ, र केही शासक समूहले आफूलाई चन्द्र–वंशी वा सूर्य–वंशी भनेर परिचित गराएका उल्लेख छन्। प्राचीन ध्वजाको सटीक आकार तथा रङबारे निश्चित निष्कर्ष उपलब्ध छैन, तर देवी-उपासना प्रसारका कारण रातो रङ प्रचलित रहेको अनुमान गरिएको छ। मल्लकालीन मन्दिर–भवनका ढोकामा दुई-पताका भएको धातुकेतु देखिनु पुरानो झन्डा–आकृतिको संकेतका रूपमा उद्धृत हुन्छ।

राष्ट्र–एकीकरण र राणा काल

वर्तमान ध्वजाको मूल परिकल्पना पृथ्वीनारायण शाहसँग सम्बन्धित ठानिन्छ, जसले विभिन्न राज्य एकताबद्ध गरेपछि दुई-पताका भएको चन्द्र–सूर्याङ्कित लाल झन्डालाई राष्ट्रिय चिन्हको स्वरूप दिए। आकाशीय मान्यताअनुसार चन्द्रको शान्त ज्योति माथि र सूर्यको प्रखर तेज तल राखिएको व्याख्या गरिन्छ। यही ध्वजालाई बोकेर गोर्खाली सेना एकीकरण अभियानतर्फ अघि बढेको र गोर्खा युद्ध (सन् १८१४–१८१६) का संघर्षहरूमा सोही प्रतीक प्रतिष्ठित भएको उल्लेख छ। राणा शासनमा जङ्गबहादुर राणापछि दरबारहरूमा सिंह–ध्वजाप्रचलन आयो; रणोद्दीप सिंह कुँवरकालमा पनि यो चलन रह्यो, र हत्यापछि वीर शमशेर राणाले राजदरबारमा चन्द्र–सूर्याङ्कित झन्डा र सिंह/बाघ–ध्वजासम्बन्धी बासोबास स्थान परिवर्तन गरेको इतिहास अभिलेखित छ। नारायणहिटी दरबारका प्रसङ्गसँगै कास्की र लमजुङ राज्यसम्बन्धी ध्वजाको उल्लेख थपिएर आउँछ। वि.सं. २००७ मा प्रजातन्त्र स्थापना भएपछि लाल पृष्ठभूमिमा दुई-पताका भएको यही चन्द्र–सूर्याङ्कित झन्डा राष्ट्र–ध्वजाका रूपमा पुनःमान्य भयो।

संवैधानिक मानकीकरण र ज्यामिति

वि.सं. २०१९ पूर्व आकृति, उचाइ–चौडाइ र रेखांकनमा सरकारी संस्थाहरूमै समेत एकरूपता थिएन। सोही वर्ष तयार पारिएको संविधानको अनुसूचीमा समावेश गर्न ज्यामितीय सूत्र (पाइथागोरस त्रिकोण) प्रयोग गरी लम्बाइ–चौडाइको मानक परिमाण र रेखा–अनुपात परिभाषित गरियो। यस अवधिमा शंकरनाथ रिमालले औपचारिक डिजाइन तयार पारे। चन्द्रलाई मन–बुद्धिको प्रतीक र सूर्यलाई ऊर्जा–पौरखको प्रतीक मानिएको व्याख्या भेटिन्छ, र तिनको उर्ध्व–अधो विन्यास त्यही अर्थबोधसँग जोडिन्छ। पहिले चन्द्र र सूर्यको स्थानबारे वैकल्पिक दाबी तथा शाहवंशीय तर्कसमेत प्रस्तुत भए पनि यसबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ।

समसामयिक घटना

भदौ २०७१ मा टुँडिखेलमा ३५ हजारभन्दा बढी मानिस समेटेर मानव–निर्मित नेपालको सबैभन्दा ठूूलो ध्वजा–आकृति बनाइयो, जसले अघिल्लो अन्तर्राष्ट्रिय कीर्तिमान तोडेको दाबी गरियो। ३ भदौ २०७७ मा एक साङ्गीतिक भिडियोमा झन्डा दहन गरेको आरोपमा केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरोले ९ जनालाई पक्राउ गरी ‘राज्यविरुद्धको कसुर’ शीर्षकमा मुद्दा दायर गरेको घटना सार्वजनिक दर्तामा छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालको झन्डा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%9D%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपालको झन्डा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%9D%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%BE

@misc{ne_3,
  title = {नेपालको झन्डा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%9D%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}