पुष्पलाल श्रेष्ठ नेपाल कम्युनिष्ट आन्दोलनका प्रारम्भिक शिल्पी र नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीका संस्थापक नेता मानिन्छन्। वि.सं. १९८१ असार १५ मा पूर्व २ नं. रामेछाप जिल्लामा पिता भक्तलाल र माता तुलसीकुमारीका माहिला छोराका रूपमा उनकाे जन्म भयो। दाजु गङ्गालाल श्रेष्ठको त्यागले उनलाई राजनीतिक मार्गतर्फ उन्मुख गरायो। उनले मार्क्सवाद–लेनिनवादलाई मार्गदर्शक मान्दै २००६ सालमा कलकत्तामा पार्टी स्थापना गरे र २०३५ साउन ७ मा नयाँ दिल्लीमा निधन भयो।
प्रारम्भिक जीवन र पारिवारिक पृष्ठभूमि
श्रेष्ठको बाल्य–युवावस्था राजनीतिक सचेतनाले भरिएको परिवारमा बित्यो। उनका पिता भक्तलालले वि.सं. २००९ को अखिल नेपाल न्यून वैतनिक सरकारी कर्मचारी हडतालमा एक्सन कमिटीको अध्यक्ष भएर नेतृत्व गरेका थिए। घर–परिवारको यस्ता गतिविधिले उनको दृष्टि सत्ता–संरचनाको आलोचनातर्फ झुक्यो।
वैचारिक प्रेरणा र पहिलो संगठन
वि.सं. १९९७ मा भद्रगोल जेलमा भएको पारिवारिक भेटका क्रममा मृत्युको एक दिनअघिसम्म थुनामा रहेका दाजु गङ्गालाल श्रेष्ठले लोकतन्त्रको दीपो उज्यालो बनाइराख्नू भन्ने सन्देश दिए। यही वचन उनका लागि राजनीतिक जीवनतर्फको ठोस प्रेरणा बन्यो। त्यसको केही वर्षमै, वि.सं. १९९८ मा उनले प्रेमबहादुर कंसाकार, शम्भुराम श्रेष्ठ, सूर्यबहादुर भारद्वाज र राजारामसँग मिलेर ‘नेपाली प्रजातान्त्रिक संघ’ गठन गरे, जहाँ सदस्यता ग्रहणका बेला रगतले साइन गर्ने प्रथासमेत बसालियो। संघले राणाशासनको प्रतिरोध, विद्यालय स्थापना र सिपमूलक तालिमजस्ता काम अघि बढायो।
राणा-विरोध र भारतीय सम्पर्क
वि.सं. १९९७ बाट कारागारमा रहेका नेपाल प्रजा परिषद्का नेताहरूसँग उनले गोप्य सम्बन्ध राख्दै सहकार्य गरे। टंकप्रसाद आचार्यलगायतका कैदी नेताहरूको नेलसहितको तस्बिर सन् १९४२ मा भारतको पटनबाट निस्कने जनता (पत्रिका) मा प्रकाशित गराउन उनले विशेष पहल गरेका थिए। यस क्रियाकलापले राणा शासनविरुद्धको सूचना–प्रसारलाई अन्तरदेशीय स्तरमा अघि बढायो।
कम्युनिष्ट पार्टी स्थापनातर्फ
वि.सं. २००४ मा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसले नागरिक अधिकारका लागि चलाएको आन्दोलनमा पुष्पलाल, शम्भुराम श्रेष्ठ, स्नेहलता श्रेष्ठ र साहाना प्रधान आदिले अग्रपंक्तिबाट भूमिका निर्वाह गरे, जसपछि पद्म शमशेरले सुधारका कदम घोषणा गरेका थिए। त्यस अवधिमा उनले मार्क्सवाद–लेनिनवादलाई सर्वोत्तम वैचारिक आधार मानेर अग्रसरता बढाए। वि.सं. २००६ मा उनले कलकत्तामै नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी स्थापना गरे। सोही समय भारत कम्युनिष्ट पार्टीका नेता अजय चक्रवर्तीसँगको भेटबाट उनको राजनीतिक दिशामा उल्लेख्य प्रभाव परेको भनाइ पाइन्छ, र उनी ज्योति बसु नजिक रहेका उल्लेख पनि भेटिन्छन्।
घोषणापत्रको अनुवाद र प्रचार
पार्टी स्थापनासँगै उनले ‘कम्युनिष्ट पार्टीको घोषणापत्र’ नेपाली भाषामा रूपान्तरण गरेर साम्यवादी विचारको प्रसारमा जोड दिए। सम्भवतः नेपाली भाषामा प्रकाशित प्रारम्भिक साम्यवादी साहित्य यही कृति थियो भन्ने दाबी स्रोतहरूमा भेटिन्छ। यसले श्रमिक, विद्यार्थी र बुद्धिजीवी वृत्तमा पार्टीका विचारलाई व्यवस्थितरूपमा फैलायो।
अन्तर्राष्ट्रिय सहभागिता र भूमिगत चरण
वि.सं. २०१६ मा उनले सोभियत सङ्घमा सम्पन्न कम्युनिष्ट अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा भाग लिए र सोही वर्ष चीन भ्रमण गरे। वि.सं. २०१७ पुष १ गते राजाबाट उठाइएका कदमपछि उनी भूमिगत तथा निर्वासनजस्तो जीवन बिताउन बाध्य भए। त्यही अवस्थामै उनले छरिएका कम्युनिष्ट कार्यकर्ताहरूलाई एकताबद्ध गराउँदै तेस्रो महाधिवेशन सम्पन्न गराए।
चुनावी तथा क्षेत्रीय गतिविधि र निधन
वि.सं. २०१५ को आमचुनाव सन्दर्भमा बन्दीपुर क्षेत्रमा उनको सक्रियता उल्लेखित छ, र वि.सं. २०१७ तिर पार्टीको प्रभाव विस्तारका लागि उनले तेह्रथुम जिल्ला (लिम्बुवान) बजारसम्म यात्रा गरे। निरंकुश पञ्चायत अन्त्यका लागि नेका र कम्युनिष्टबीचको संयुक्त संघर्ष आवश्यक पर्छ भन्ने उनको धारणा प्रख्यात छ। वि.सं. २०३५ साउन ७ मा भारतको नयाँ दिल्लीस्थित ‘अल इण्डिया मेडिकल इन्स्टीच्युट’मा उपचार क्रममा उनको निधन भयो।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “पुष्पलाल श्रेष्ठ” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q2280667
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९३/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पुष्पलाल श्रेष्ठ।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). पुष्पलाल श्रेष्ठ. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0
@misc{ne_216,
title = {पुष्पलाल श्रेष्ठ},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2_%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
