नेपालको प्रधानमन्त्री नेपालको संघीय कार्यपालिकाको नेतृत्वकर्ता र नेपाल सरकारको अध्यक्ष पद हो, जसले मन्त्रिपरिषद्लाई सञ्चालन गर्छ। यो पदधारी साधारणतः प्रतिनिधि सभाको सदस्य हुन्छ र सरकार गठन, मन्त्रीहरूको मनोनयन तथा जिम्मेवारी निर्धारित गर्ने अधिकारसमेत प्रयोग गर्छ। विश्वासको मत प्राप्त गर्नुपर्ने संवैधानिक सर्त पूरा नहुँदा राजीनामा दिनुपर्ने व्यवस्था पनि उल्लेखित छ।
भूमिका र कार्यक्षेत्र
प्रधानमन्त्री कार्यपालिकाको समग्र नीतिगत निर्देशन, समन्वय र नियन्त्रणको केन्द्रमा रहने पद हो। मन्त्रीहरू छनोट, पदावनति वा पदमुक्ति गर्नसक्ने अधिकार प्रयोग गरी मन्त्रालयहरू बीच कार्य बाँडफाँड निर्धारण गर्न सकिन्छ। प्रधानमन्त्रीको नेतृत्वमा रहेको संघीय मन्त्रिपरिषद्ले कार्यकारी कामकाज व्यवस्थापनमा सहकार्य गर्ने व्यवस्थाप्रति संवैधानिक संरचना अनुकूलित गरिएको छ।
नियुक्ति, विश्वासको मत र कार्यकाल
संविधान २०७२ अनुसार, राष्ट्रपतिले प्रतिनिधि सभामा बहुमत पाएर बनेको संसदीय दलको नेतालाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्छन्। नियुक्तिपछि बहुमतको विश्वासको मत प्राप्त गर्न असफल भएमा, राष्ट्रपतिद्वारा दिइएको निर्देशनअनुसार बहुमत प्रमाणित नहुँदा राजीनामा दिने अवस्था आउन सक्छ। प्रधानमन्त्रीको पदावधि ५ वर्ष भनिएको छ र कार्यकाल संख्यामा सीमा तोकिएको छैन।
आवास, कार्यालय र पारिश्रमिक
प्रधानमन्त्रीको सरकारी आवास काठमाडौँको बालुवाटार क्षेत्रस्थित हो। कार्यालय परम्परागत रूपमा सिंहदरबारमै छ, जसको संस्थागत कार्यान्वयन चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणाको समयदेखि प्रचलनमा आएको बताइन्छ। आधारभूत मासिक तलब रु. ७७,२८० निर्धारण गरिएको स्रोतमा उल्लेख छ।
ऐतिहासिक विकास
शुरुवाती कालमा, विशेषतः शाह राजवंशको शासनमा, चौतारिया, काजी, वा मूलकाजी जस्ता पदहरूले आजको प्रधानमन्त्री सरहका कार्यकारी जिम्मेवारी वहन गर्थे। वि.सं. १८६३ तिर मुख्तियार शीर्षक प्रचलनमा आयो, जसको मूलार्थ राज्यका प्रमुख कार्यकारी अधिकारी भन्ने अर्थमा बुझेको देखिन्छ। बेलायती administrative परम्परा अनुसार "प्रधानमन्त्री" पदनाम ग्रहण गर्ने सुरुआती व्यक्तिमा माथवरसिंह थापाको नाम आउँछ, तर यस सम्बन्धी सन् सन्दर्भबारे स्रोतहरूमा मिति असङ्गति पाइन्छ।
पहिलो प्रधानमन्त्रीबारे विवाद
नेपालमा पहिलो "प्रधानमन्त्री" को पहिचानबारे इतिहासकारहरूबीच मतभेद देखिन्छ। केही अध्ययनहरूमा भीमसेन थापालाई बेलायती कूटनीतिक पत्राचारमा पहिलो पटक प्रधानमन्त्री उपाधिले सम्बोधन गरिएको जनाइन्छ। अर्कोतर्फ, अनेक इतिहासकारका व्याख्याअनुसार दामोदर पाँडे नाबालिग राजाका पालामा मूलकाजीको हैसियतले प्रशासन र विदेश मामिलाको सम्पूर्ण अधिकार सम्हाली वास्तविक प्रधानमन्त्री समान शक्तिसम्पन्न पात्र बनेका थिए। यस बहसले पदनाम, अधिकार र समयरेखाबीचको भिन्नतालाई उजागर गर्छ।
थापाकालदेखि राणा शासन हुँदै समसामयिक रुपान्तरण
राणा बहादुर शाहको वधपछिको अशान्त परिवेशमा भीमसेन थापा मुख्तियार बने र करिब ३१ वर्षसम्म शासनसञ्चालनमा अग्रस्थानमा रहे। उनको कार्यकालमा कृषि, वन, व्यापार, न्याय, सेना, सञ्चार, यातायात तथा मानव बेचबिखन विरुद्धका विषयमा उल्लेख्य सुधार आरम्भ गरिएको बताइन्छ। सो अवधिमै गोरखाली राज्यको सीमा पश्चिमतर्फ सतलज र पूर्वतर्फ टिस्टासम्म फैलिए पनि, १८१४–१८१६ को नेपाल–अङ्ग्रेज युद्ध सुगौलि सन्धिसहित टुंगिएर भूभाग गुमाउनु पर्यो र काठमाडौँमा स्थायी बेलायती प्रतिनिधि बसालियो। त्यसपछि शक्ति-सन्तुलनका उतारचढाव हुँदै १८४६ देखि जङ्गबहादुर राणाद्वारा स्थापित राणा शासनले वंशानुगत सत्ताको संरचना बनायो।
वि.सं. २००७ पछि बहुदलीय अभ्यास पुनःसुरु भए पनि स्थायित्व सहज भएन। पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला २०१६ मा निर्वाचित भए, तर २०१७ मा पदच्युत गरिएर राजा महेन्द्रद्वारा पञ्चायती व्यवस्था स्थापित भयो, जसको अन्त्य २०४६ को आन्दोलनसँग जोडिन्छ। त्यसपछिका चरणमा संवैधानिक राजतन्त्र (२०४६–२०६५) बाट २०६५ जेठ १५ मा गणतन्त्र घोषणा भई संघीय ढाँचाको मार्ग खुल्यो।
संवैधानिक प्रावधान (२०७२)
संविधान २०७२ को भाग ७, धारा ७५ अनुसार कार्यपालिकाको अधिकार मन्त्रिपरिषद्मा निहित छ। सोही प्रावधानअनुसार नेपालको शासनसम्बन्धी नीति–निर्देशन, नियन्त्रण र सञ्चालन मन्त्रिपरिषद् मार्फत हुन्छ, र संघीय कार्यपालिका सम्बन्धी सम्पूर्ण काम "नेपाल सरकार"को नामबाट गरिन्छ। धारा ७६ मा राष्ट्रपतिद्वारा बहुमत प्राप्त दलको नेताबाट प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्ने आधाररेखा टेकेर सरकार निर्माणको प्रारम्भिक चरण निर्दिष्ट गरिएको छ।
स्रोतानुसार वि.सं. २०८२ चैत्र १३ देखि वर्तमान पदाधिकारी बालेन्द्र शाह रहेका उल्लेख पाइन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “नेपालको प्रधानमन्त्री” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q30100626
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९८/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालको प्रधानमन्त्री।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपालको प्रधानमन्त्री. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80
@misc{ne_8,
title = {नेपालको प्रधानमन्त्री},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8B_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
