नेपाली सेना नेपाल राज्यको औपचारिक सैन्य शक्ति हो, जसले राष्ट्रिय सुरक्षा र सार्वभौमिकता जोगाउन केन्द्रित छ। यसको दायरा बाह्य रक्षा मात्र नभई आन्तरिक शान्ति–सुरक्षा, विपद् तथा संरक्षण, विकास पूर्वाधारको सुरक्षा र अति विशिष्ट व्यक्तिहरूको सुरक्षा सम्म फैलिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय तहमा यस संस्थाले संयुक्त राष्ट्रसंघको आह्वानमा विभिन्न देशका शान्ति स्थापना अभियानमा दीर्घकालीन भूमिका निर्वाह गरेको छ।
आन्तरिक सुरक्षा
वि.सं. २०१८ मा नेपाली कांग्रेसको सशस्त्र गतिविधि प्रकरणमा चितवनको भरतपुर कब्जापछि सेनाले प्रतिकारात्मक घेराबन्दी गरी कारबाही गरेको विवरण छ; उक्त घटनामा गिरफ्तारहरूबारे कठोर कार्यवाहीसमेत दर्ता गरिएको बताइन्छ। सन् १९७४ (वि.सं. २०३१) मा मुस्ताङ क्षेत्रमा तिब्बती खम्पा लडाकुहरू सक्रिय भएपछि शाही नेपाली सेना परिचालित भई आत्मसमर्पण, विस्थापन र नियन्त्रणका उपायहरू अवलम्बन गरियो; सम्बन्धित गतिविधि डोल्पा, मुगु र जुम्लासम्म फैलिएको उल्लेख छ।
वि.सं. २०५८ तिर नेपाली माओवादीविरुद्ध सेनाको परिचालनसँगै विभिन्न अपरेसन सञ्चालन भए। मानव अधिकार उल्लंघनका प्रसंगहरूमा सेन्य नेतृत्वबारे विवाद उठेको, विशेषतः प्रजव्ल सम्शेर राणा र प्यार जंग थापाको अवधिबारे आलोचना भएको उल्लेख छ।
अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति स्थापना
संयुक्त राष्ट्रसंघअन्तर्गत शान्ति स्थापनामा नेपाली सेनाको संलग्नता सन् १९५८ मा लेबनानस्थित UNOGIL मा पाँच सैन्य पर्यवेक्षक खटिनुबाट शुरू भएको जनाइएको छ। सन् १९७४ मा सिनाइ प्रायद्वीप (इजिप्ट)मा पुरानो गोरख गण तैनाथीपछि टुकडी–स्तरको सहभागीता विस्तार भयो। पछिल्ला दशकलगायत विभिन्न अफ्रिकी तथा मध्यपूर्वेली मिसनहरूमा नेपाली टुकडी, अधिकारी र पर्यवेक्षकहरूले सेवा गरेका छन्।
हालसम्म करिब ६२ हजार नेपाली सैनिकले शान्ति मिसनमा भाग लिएको, ५४ जनाले वीरगति प्राप्त गरेको र ५७ जनाको अङ्गभंग भएको तथ्य दिइएको छ। उल्लेखित मिसनहरूमा लेबनानका लागि UNIFIL, सोमालियामा UNOSOM II, क्रोएसिया/बोस्निया क्षेत्रमा UNPROFOR, हाइटीमा UNMIH, सियोरालियोनमा UNAMSIL, सुडानमा UNMIS आदि समावेश छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र तथ्याङ्क
अमेरिका–नेपाल सैनिक सहकार्यबारे स्रोतमा नागरिक नियन्त्रणमा आधारित व्यावसायिक विकास, मानव अधिकारको सम्मान, संयुक्त तालिम तथा अपरेसन अनुभव आदानप्रदानको प्रसंग उल्लेखित छ। हाइटी, इराक र सोमालियामा संयुक्त गतिविधिले सहकार्य मजबुत भएको भनाइ छ; साथै कमाण्ड एन्ड जनरल स्टाफ, यु.एस. वार कलेज तथा शान्ति स्थापना क्षमता अभिवृद्धिसम्बन्धी तालिमहरू प्रदान गरिने जानकारी दिइएको छ।
तथ्याङ्कीय विवरणअनुसार भर्ती उमेर १७ वर्ष, १५–४९ उमेर समूहका सम्भावित जनशक्ति ६६,७४,०१४ र सेवायोग्य ३४,६७,५११ जनासम्म उल्लेख छ (सन् २००३ अनुमान)। वार्षिक नयाँ सम्भावित संख्या ३,०३,२२२ को हाराहारी छ। आ.व. FY०२ का लागि कुल सैनिक खर्च करिब अमेरिकी $५७.२२ मिलियन र जिडिपीको १.१% बराबरको हिस्सा रहेको तथ्य प्रस्तुत छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “नेपाली सेना” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q16056518
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ८६/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाली सेना।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपाली सेना. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE
@misc{ne_14,
title = {नेपाली सेना},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
