हुम्ला जिल्ला कर्णाली प्रदेशभित्र पर्ने १० प्रशासनिक एकाइमध्ये एक हो। सदरमुकाम सिमिकोटमा अवस्थित यो जिल्ला भौगोलिक फैलावट र उचाइ दुवैका आधारमा विशिष्ट छ। कुल क्षेत्रफल ५,६५५ वर्ग किलोमिटर रहेको हुम्ला, डोल्पा जिल्लापछि नेपालका जिल्लामध्ये दोस्रो ठूलो मानिन्छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८मा यहाँको जनसङ्ख्या करिब ५५ हजार दर्ता भएको देखिन्छ, र जिल्ला भित्रका ७ वटै स्थानीय तह गाउँपालिकाका रूपमा संरचित छन्।
भौगोलिक अवस्थिति र सीमाना
जिल्ला २९°३५’देखि ३०°५७’ उत्तरी अक्षांश र ८१°१८’देखि ८२°१०’ पूर्वी देशान्तरको दायराबाट फैलिएको छ। उचाइ दायरा समुद्र सतहदेखि करिब १,५२४ मिटरदेखि ७,३३७ मिटर सम्म पुग्छ। पूर्वमा मुгу जिल्ला, दक्षिणमा बाजुरा जिल्ला र मुгу जिल्ला, पश्चिममा बझाङ जिल्ला तथा उत्तरमा तिब्बत (चिनियाँ स्वशासित क्षेत्र) सँग सिमाना जोडिन्छ। भूरचनात्मक दृष्टिले यो भू–भागलाई उच्च हिमाली, उच्च पहाडी, र पहाडी तथा नदी बेसी क्षेत्र गरी तीन भागमा बुझिन्छ। राष्ट्रिय सडक सञ्जाल यस जिल्लासम्म हालै मात्र विस्तार भएको उल्लेख पाइन्छ।
ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य
शाके सन् १३९३ तिर मेदनी बर्मा जुम्लाका शासक बनेपछि हुम्ला क्षेत्र आफ्ना जुवाइँ बलिराज शाहीलाई दिएको उल्लेख भेटिन्छ। सोही वंशीय शासकहरू सन् १७३६ सम्म सत्तामा रहे। बहादुर शाहको कालखण्डमा वि.सं. १८४६ तिर गोर्खाली सेनाले जुम्लालाई जितेपछि यहाँको विद्रोह भक्ति थापाको नेतृत्वमा दमन गरिएको र तिब्बततिरको भू–भाग पनि नेपाल प्रशासनमा समेटिएको भनाइ पाइन्छ। वि.सं. २०१८ को प्रशासनिक पुनर्संरचनापछि हुम्ला स्वतन्त्र जिल्लाको रूपमा स्थापित भयो।
नाम–व्युत्पत्ति
जिल्लाको नामको उत्पत्तिबारे विभिन्न मत छन्। एक धारणा अनुसार खार्पुनाथस्थित प्राचीन तीर्थस्थलमा कोटि होम गरिएको परम्परासँग जोडेर ‘होम+ला’ अपभ्रंश हुँदै ‘हुम्ला’ बनेको हो भनिन्छ। अर्का धारणा अनुसार ‘हुल्म लङरिंग’ अर्थात साँघुरो नदीसँग सम्बन्धित अपभ्रंशबाट यो नाम आएको हो। त्यस्तै, कुनै समयमा हुण जाति ल्हा भञ्ज्याङ हुँदै तिब्बततर्फ प्रवेश गर्दा ‘हुण’ र ‘ल्हा’ मिलेर ‘हुम्ला’ बनेको भनाइ पनि प्रचलित छ।
जनसङ्ख्यिकी
ऐतिहासिक तथ्यांकअनुसार वि.सं. २०३८ मा २०,३०३ थियो भने वि.सं. २०७८ तिर करिब ५५ हजार पुगेको देखिन्छ। २०७८ को गणनाअनुसार १०.९६% जनसङ्ख्या ५ वर्षमुनि पर्दछ। साक्षरता दर ७५.७४% र लिङ्ग अनुपात प्रति १,००० पुरुषमा ९८६ महिला उल्लेख गरिएको छ। सम्पूर्ण जनसङ्ख्या ग्रामीण बस्तीमा बसोबास गर्छ। जातीय संरचनामा खस समुदायको बहुमत (करिब ७८%) छ; खस दलित करिब १७% र पहाडी जनजाति करिब २१% बताइन्छ, जसमा उत्तरी क्षेत्रमा भोटिया प्रमुख छन्। ब्याँसी समुदाय करिब ६% रहेको उल्लेख छ।
भाषा र धर्म
२०७८ को तथ्यांकअनुसार मातृभाषाका हिसाबले करिब ८१.८२% ले नेपाली बोल्छन्। भोटे ९.१४%, खस ५.७३% र मगर खाम १.३५% बोलिन्छ। धार्मिक संरचनामा हिन्दू करिब ८७.४५% र बौद्ध करिब १२.१५% रहेका छन्, अन्य वा उल्लेख नगरिएका करिब ०.४०% छन्।
भू–आकृति र हावापानी
हावापानी उचाइसँगै तीव्र रूपमा बदलिन्छ। उपोष्णकटिबन्धीय क्षेत्र करिब १,०००–२,००० मिटर दायरामा २.३% मात्र छ। शीतोष्ण कटिबन्ध २,०००–३,००० मिटरमा ८.९% र उप–पर्वतीय ३,०००–४,००० मिटरमा १९.४% फैलिएको छ। उच्च पर्वतीय ४,०००–५,००० मिटर दायरा सबैभन्दा ठूलो हो, करिब ५८.७%; ५,००० मिटरमाथिको हिमरेखा क्षेत्र करिब १०.७% रहेको देखिन्छ।
समाज र संस्कृति
दक्षिण र मध्य भागमा सिंजा उपत्यकाबाट उद्भूत खस सांस्कृतिक परम्पराको वर्चस्व भेटिन्छ। उत्तरी उच्च भू–भागमा तिब्बती सांस्कृतिक अभ्यास बलियो छ, जसले भौगोलिक उचाइ र ऐतिहासिक आवागमनका प्रभाव झल्काउँछ।
प्रशासनिक संरचना
जिल्लामा ७ वटै स्थानीय तह गाउँपालिका हुन्। ती हुन्— सिमकोट गाउँपालिका, नाम्खा गाउँपालिका, खार्पुनाथ गाउँपालिका, सर्केगाड गाउँपालिका, चङ्खेली गाउँपालिका, अदानचुली गाउँपालिका र ताँजाकोट गाउँपालिका। प्रत्येक गाउँपालिकाका केन्द्र, वडा संख्या, क्षेत्रफल, जनघनत्व र २०७८ को जनसङ्ख्या स्रोतले निर्दिष्ट गरेका छन्। संक्षेपमा, नाम्खा क्षेत्रफलका हिसाबले सबैभन्दा ठूलो हो भने सिमकोट जनसङ्ख्याका हिसाबले अग्रस्थितमा पर्छ; अदानचुली र ताँजाकोट जस्ती एकाइहरूमा जनघनत्व तुलनात्मक रूपमा उच्च छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “हुम्ला जिल्ला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q28623
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९५/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “हुम्ला जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). हुम्ला जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
@misc{ne_90,
title = {हुम्ला जिल्ला},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
